Türk hukuk alimi. Ulemadan olan büyük dedesi Kuyucaklı Abdurrahman Efendi’ye nisbetle Kuyucaklızadediye tanınmıştır. Dedesi İstanbul Kadısı Mehmed Atıf Efendi, babası Mısır mollası Abdurrahman Nafiz Efendi, annesi de Sadrazam Celebi Mustafa Paşa ve Şeyhulislam Feyzullah Efendi’nin ahfadından Şerife Libabe Hanım’dır.
Atıf Efendi 1266 (m. 1850)’de İstanbul’da doğdu. Gerek baba gerekse anne tarafından birçok alimin yetiştiği bir aileye mensup olan Atıf Bey, Bezmialem Valide Sultan Ruşdiyesi’nde okudu. Zeka ve kabiliyetiyle dikkatleri çekti. Menlikli Hoca Ahmed Efendi’den Arapça öğrenerek icazet aldı. Ardından gittiği Mısır’da meşhur alim Şeyh İbrahim es-Sekka’dan tefsir ve hadis tahsil etti. Daha sonra İstanbul’a döndü. Sahn-ı Seman ve Darulhadis dahil olmak üzere birçok medresede müderrislik yaptı. Bilad-ı hamse, Haremeyn ve İstanbul payelerini elde etti. Meclis-i Tedkikat-ı Şer’iyye azalığı, Mekteb-i Nuvvab Mudurluğu, askeri kassamlığı, İ’lamat-ı Şer’iyye mumeyyizliği, Evkaf mufettişliği ve on yıl Evkaf-ı Humayun meclis başkanlığı yaptı. 1316 (m. 1898)’de doğum yeri olan İstanbul’da vefat etti ve Süleymaniye Camii haziresine defnedildi.
Atıf Efendi ilmin vakarını korur, ona göre davranır ve kıyafetine ve temizliğine çok dikkat ederdi. Bir o kadar da mütevazı idi. Bir beytinde şöyle demiştir:
İrtifa-i kadr içun tevazu şart ademe
Şemsi gör kim sayesin salmış ayaklar altına
İlmi, zekası ve ahlakıyla herkesin takdirini kazanan Atıf Mehmed Bey, özellikle Hanefi fıkhındaki ihtisası yanında kıraat ilmine, Arap ve Fars edebiyatlarına da vakıftı. Bazı gazelleri, tarih manzumeleri ve kasideleri de vardır. En önemli eseri Mecelle’ye yaptığı şerhtir. Mecelle’yi baştan “Kitabu’ş-Şirket”in sonlarına kadar şerhettiği bu eseri Fetvahane’de incelenerek takdirle kabul edilmiş ve ilki 1311 (m. 1893) yılında olmak üzere İstanbul’da defalarca basılmıştır. “Kitabu’ş-Şirket”in son kısımları Atıf Bey’in talebelerinden Bekir Sami Efendi tarafından tamamlanmıştır.
Diğer eserleri ise Arazi Kanunmame-i Hümayunu Şerhi ile ilim tahsil ettiği hocaların silsilesine dair El-İmdad bi-marifeti uluvvi’l-isnad adlı risalesidir.
