El-Begaviyyü'l-Kebir diye tanınan, hadis âlimlerinin büyüklerinden. Adı, Abdullah bin Muhammed bin Abdülaziz bin Merzüban el-Begavî olup, künyesi Ebü'l-Kasım'dır. Aslen Horasan'ın Bağşur (Bağ) kasabasındandır. Bunun için Begavî nisbesini aldı. 214 (m. 829) yılında Ramazan ayında, Pazartesi günü Bağdat'ta doğdu. Pek çok âlimden ilim öğrenip büyük âlim oldu. Uzun seneler yaşadı. İlmi her yere yayıldı. Yüz üç yaşında 317 (m. 929) yılında Bağdat'ta Ramazan bayramı gecesi vefat etti. Babüttin Kabristanı'na defnedildi.
Begavî'nin Mu'cemü's-Sahabe adlı eserinin kapak sayfası (solda) ve Mesailü'l-İmami Ahmed bin Hanbel adlı eserinin kapak sayfası (sağda).
Ali bin Ca'd, Halef bin Hişam el-Bezzar, Muhammed bin Abdülvehhab el-Haris, Ebü'l-Ahves Muhammed bin Hayyan, Ubeydullah bin Muhammed, Ebu Nasr Temmar, Davud bin Ömer, Yahya bin Abdülhumeyd, Ahmed bin Hanbel, Ali bin Medinî, Hacib bin Velid, Muhammed bin Ca'fer el-Verkanî, Bişr bin Velid el-Kadî, Muhammed bin Hassan, Muhriz bin Avn ve üç yüzden ziyade âlimden hadis-i şerif öğrenmiştir. Yahya bin Muhammed bin Said, İbn-i Kani, Muhammed bin Muzaffer, Ebu Bekr bin Şazan, Dare Kutnî, İbn-i Şahin ve sayılamayacak kadar çok âlim de Ebü'l-Kasım Begavî'den hadis öğrenmişlerdir.
Ebü'l-Kasım Begavî, hadis ilminde hafızlık derecesine ulaşmış olup, yüz binden ziyade hadis-i şerifi senet ve ravileriyle ezbere okurdu. Çok hadis rivayet eden âlimlerden (muksirun) olup, sika (sağlam, güvenilir), ilminde ve amelinde makbul bir zat idi. Daha on iki yaşında iken, hadis yazmaya başladı. Buyurdu ki: “Büyük hadis âlimi Ebu Ubeydî'yi ve vefatını gördüm. İlk hadis-i şerifi 225 (m. 840) yılında ondan yazdım. Amcamla, Asım bin Ali'nin de ilim meclisinde bulundum.” Hafız Ahmed bin Abdan Begavî'yi şöyle diyorken işittim: “Çok sıkıntılı idim. Elimde Yahya bin Main'in hadislerinin yazılı olduğu bir cüz olduğu hâlde, Dicle kenarına gittim. Bu cüze bakarken, Musa bin Harun çıkageldi ve; “Burada ne yapıyorsun?” diye sordu. Yahya bin Main'in cüzünü ezberlediğimi söyledim. Elimden cüzü aldı ve; “Sen Yahya bin Main, Ahmed bin Hanbel ve Ali bin el-Medinî'nin hadislerinin hepsini toplamak mı istiyorsun?” dedi. Bu sözden maksadı; “Sen bu kadar hadis öğrendin, Yahya bin Main'in hadislerini de ezberden karıştırabilirsin” manasında idi.” Âlim ve arif bir zat olan Ebü'l-Kasım Begavî'nin hadis ilmindeki gayreti ve hizmeti pek büyüktü. Buyurdu ki: “Binden ziyade âlimden ilim öğrendim ve hadis-i şerif yazdım.” İbn-i Ebu Hatim; “Ebü'l-Kasım Begavî, sahih hadis rivayet eden kimseler arasındadır.” buyurmuş, Dare Kutnî ise; “Begavî, hadis-i şerif hususunda konuştuğu zaman, onun sözü çınar ağacına çakılmış çivi gibi sağlamdır.” demiştir.
İbn-i Adî; “Begavî, hadis ilmini bilen bir zattır. Dedesi, amcası ve başka âlimlerin önünde hadis-i şerif yazardı.” demiştir. Hatib-i Bağdadî de onun sika (sağlam, güvenilir) olduğunu söylemiştir. Sülemî, Dare Kutnî'ye Begavî'den sorunca Sülemî; “Sikadır. Dağ gibi sağlam ve âlimdir.” demiştir. Ebu Ya'la el-Halilî ise, onun uzun seneler yaşayıp, pek çok âlimden ilim öğrenmiş ve âlimlerin yanında da büyük kıymeti olan bir zat olduğunu söylemiştir. Muhammed bin Harun da onun sika olduğunu söyleyip, meth ve sena etti. İshak bin İsmail et-Talekanî, onun hadis rivayet ehliyetine sahip ve sika olduğunu söyledikten sonra; “Eğer bir insan için fevkalade sika olduğunu söylemek caiz olsaydı, bu Ebu Kasım Begavî ve İbn-i Menî için söylenebilirdi.”
Begavî'nin Cüz'ü fîhi min Hikayati Ebî Bestam Şu'be tebniel-Haccac adlı eserinin unvan sayfası. Eser Şam'da Zahiriyye Kütüphanesi'ndedir.
Begavî'nin rivayet ettiği, Cüz'ü fîhi hadisü Ebi'l-Cehm el-Ala' bin Musa bin Atiyye el-Bahilî an şüyuhihi adlı eserin ilk iki sayfası. Eser Şam'da Zahiriyye Kütüphanesi'ndedir.
Hadis ilminde hafızlık derecesinde olan İmam-ı Nafi' ve İbn-i Ömer yoluyla rivayet etti: “Üç kişi bir arada bulunduğu zaman, üçüncüyü bırakıp ikisinin bir arada gizli konuşmasını, Peygamber Efendimiz menetti.” Yine rivayet etti ki: “Peygamberimiz, bir adamın elinde altın yüzük gördü. Elinden yüzüğü çıkarıncaya kadar onu ikaz etti.”
Eserleri: Begavî, tarih, Hanbelî fıkhı ve hadis sahasında çeşitli eserler yazmıştır. Bazıları şunlardır: 1- Mu'cemü's-Sahabe: Alfabetik olarak hazırlanan eser, Eshab-ı Kiram'ın hayatlarını ve rivayetlerini ihtiva etmektedir. Zahiriyye Kütüphanesi'nde yazması bulunan eser basılmıştır. 2- Tarihu vefati'ş-Şüyuh: Zahiriyye Kütüphanesi'nde yazması bulunan eser, hadis ravilerinin vefat tarihlerini vermektedir. 3- Mesailü Ahmed bin Hanbel: Beyrut'ta neşredilmiştir. 4- Hikayetü Şu'be ve Amr bin Mürre: Şu'be bin Haccac ile hocası Amr hakkındaki rivayetleri toplamıştır. Zahiriyye Kütüphanesi'nde vardır.
Begavî ayrıca Ahmed bin Hanbel'in Kitabü'l-Eşribe'sini rivayet etmiş, Hadisü Ebi Seleme ve Selasetün ve Selasüne hadisen min hadisi Ebi'l-Kasım, El-Ca'diyyat, Es-Sünen alâ mezahibi'l-fukaha, El-Müsned adlı eserleri yazdığı kaynaklarda zikredilmektedir.
