Fıkıh ve hadis âlimlerinin büyüklerinden. İsmi, Ahmed bin Muhammed bin Ahmed bin Galib el-Harezmî'dir. Künyesi, Ebu Bekr'dir. Harezm'in Berkan köyünden olduğu için, memleketine nisbetle “Berkanî” diye meşhur oldu. 336 (m. 948) senesinde Berkan'da doğdu. Fıkıh âlimlerinin en büyüklerinden olduğu için, kendisine “Şeyhü'l-fukaha” denilirdi. Hadis ilminde çok yükseldi. İlim öğrenmek için birçok şehirlere seyahatler yaptı. Akıl ve anlayışı çok kuvvetli idi. Çok ibadet ederdi. Vera ve takva sahibiydi. Haramlardan ve şüphelilerden çok sakınırdı. Arapçanın lügat ve edebiyat bilgilerinde derin ilme sahipti. Bağdat'a yerleşip, 425 (m. 1034) senesi Recep ayında orada vefat etti. Kabri, Cami-i Mansur yakınlarındaki kabristandadır.
İmam-ı Berkanî, önce fıkıh ilminde yükseldi. Şafiî fakihlerinin imamı, yani en büyüğü kabul edilmişti. Bu ilme ait eserler yazdı. İlimdeki anlayışı kuvvetli olup, fıkıh ilminde derin bilgisi vardı. İlim öğrenmeye karşı arzusu çoktu. Kur'an-ı Kerim'in tamamını ezberlemişti. Arap dili ve edebiyatı ilimlerini öğrenmekten ayrı bir zevk alırdı. Sonra hadis ilmi ile meşgul oldu. Hadis-i şerif öğrenmek için çok memleket dolaşıp birçok âlimden ilim aldı. Harezm'de Ebü'l Abbas bin Hamdan-ı Nişaburî'den, Muhammed bin Ali el-Hassanî'den, Ahmed bin İbrahim bin Habbab'dan hadis-i şerif dinledi. Sonra Bağdat'a geldi. Orada Muhammed bin Ca'fer bin Heysem el-Bendar'dan, Ebu Ali bin Savvaf'tan, el-Berbeharî'den, Ahmed bin Ca'fer bin Selem'den ve ondan sonrakilerden ilim aldı ve hadis-i şerif öğrendi. Daha sonra Cürcan'a gitti. Orada da Ebu Bekr-i İsmailî'den ve onun benzerlerinden; İsferain'de Bişr bin Ahmed'den ve daha başkalarından; Hire'de Ebu Hatim Muhammed bin Ya'kub'dan, Ebu Mansur el-Ezherî'den; Nişabur'da Ebu Amr bin Hamdan'dan; Merv'de Abdullah bin Ömer bin Aleyk'ten, Abdullah bin Ahmed-i Sıddîk'ten, Ebu Dahr Muhammed bin Malik es-Sa'dî'den; Dımaşk'ta (Şam'da) Ebu Bekr bin Ebü'l-Hadid'den; Mısır'da Abdülganî el-Ezdî'den ve daha başka memleketlerde birçok âlimden işiterek veya yazarak hadis-i şerif aldı. Sonra tekrar Bağdat'a dönüp oraya yerleşti. Burada hadis-i şerif öğretmeye başladı.
Yüz binden çok hadis-i şerif ezberlemişti. Onun bu ilme ait tasniflerinden Müsned'i meşhurdur. Sonra bu eserine, Sahih-i Buharî ile Sahih-i Müslim'in müstahrecatını yaparak ilave etmiştir. Berkanî'nin Müstahrecat'ı, bu konudaki eserlerin en meşhurlarındandır. Müstahrec; muhaddisin herhangi bir kitaptaki hadis-i şeriflerini, o kitabın müellifinin senetleriyle değil, kendisine ulaşan başka senetlerle rivayet etmesidir. Müstahrecler, rivayet kitaplarının en muteber olanlarındandır. Ayrıca o, Süfyan-ı Sevrî, Şu'be, Abdullah bin Ömer, Abdülmelik bin Umeyr, Beyyan bin Bişr, Matrü'l-Verrak gibi birçok hadis âliminin rivayet ettiği hadis-i şerifleri toplayarak tasnif etti. Ömrünün sonuna kadar kitap yazdı. Kendisinden de, Ebu Abdullah es-Surî, Ebu Bekr el-Beyhekî, Ebu İshak-ı Şirazî, Ebü'l-Kasım bin Ebü'l-A'lâ, Süleyman bin İbrahim, Ebu Tahir Ahmed bin Hasan el-Kerhî, Ebü'l-Fadl bin Hayran, Yahya bin Bendar, Muhammed bin Abdüsselam ve daha birçok âlim hadis-i şerif aldılar, rivayette bulundular.
Fıkıh ve hadis âlimlerinin büyüklerinden.
Fıkıh ve hadis âlimlerinin büyüklerinden.
Berkanî hazretlerinin Et-Tahric li sahihi'l-hadis ani'şşüyuhi's-sikati adlı yazma eserinin birinci cüzünün unvan sayfası (sağda) ve ilk sayfası (solda).
Talebelerinden Hatib-i Bağdadî anlatıyor: Büyük fıkıh âlimi Muhammed bin Yahya el-Kirmanî'den işittim. O dedi ki: “Hadis âlimleri arasında Berkanî'den daha çok ibadet eden kimseyi görmedim.” Ebü'l-Kasım el-Ezherî'ye; “Berkanî'den daha sağlam, güvenilir bir âlimi gördün mü?” diye sordum. O da; “Hayır!” diye cevap verdi. Ebu Muhammed el-Hallal da; “Berkanî, zamanının bir tanesidir.” dedi.
Yine Hatib-i Bağdadî diyor ki: “Ondan yazarak hadis-i şerif öğrenmiştik. O rivayetlerinde sika (güvenilir, sağlam) bir âlimdi. Vera ve takva sahibiydi. Anlayışı sağlam, kuvvetli idi. Hocalarımız arasında ondan daha sağlam, kuvvetli olanı görülmedi. Kur'an-ı Kerim'in tamamını ezbere biliyordu. Fıkıh ilminde derin bilgisi vardı. Arap dili ve edebiyatı ilimlerine karşı büyük ilgisi vardı. Çok hadis-i şerif biliyordu. Hadisteki anlayışı ve basireti kuvvetliydi. Çok kitap yazdı. Bunlardan Müsned'ine, Sahih-i Buharî'nin ve Sahih-i Müslim'in müstahrecini yaptı. Süfyan-ı Sevrî, Şu'be, Eyyub, Ubeydullah bin Amr, Abdülmelik bin Umeyr, Beyyan bin Bişr ve daha birçok hadis âliminin rivayet ettiği hadis-i şerifleri topladı. Vefatı zamanına kadar eser toplayıp, yazmayı terketmedi. Mis'ar bin Kedam'ın hadis-i şeriflerini toplarken vefat etti. İlim öğrenmeye karşı çok arzusu vardı. Bütün gayretini ona sarfediyordu. Bir gün yanında bulunan fakihlerden salih bir zata; “Ne olur, bana dua et! Allahüteala benim kalbimden, hadis öğrenmeye karşı olan gayretimin fazlalığını çıkarsın! Bende, gece gündüz ona ihtimam göstermekten başka hiçbir hâl kalmadı.” dediğini işittim. Onunla çok hadis-i şerif müzakere ettim. Ondan yazdıklarımın hepsini bir yere topladım. Ebü'l-Kasım el-Ezherî'nin; “Berkanî, hadis ilminde imam idi. Vefat ettiği zaman, bu ilim onunla gitti.” dediğini işittim. Bizimle beraber Berkanî'nin ilim meclisine devam eden büyük hadis âlimi Ahmed bin Ganîm el-Hammamî anlattı: “Ebu Bekr-i Berkanî, Kerh'ten Bab-ı Şair yakınına göçetmişti. Benden, yüklerimin üzerine kendi kitaplarını da koymamı ve onlara itina göstermemi istedi ve; “Sana, Kerh'te onların ne olduğunu sorarlarsa, onları ibrişim zannetmemeleri için, defterler olduğunu bildirirsin!” diye tenbihte bulundu. Yükler, altmış üç sepet ve iki sandıktan ibaretti ve her birisi kitaplarla doluydu.”
Fıkıh ve hadis âlimlerinin büyüklerinden.
Fıkıh ve hadis âlimlerinin büyüklerinden.
Berkanî hazretlerinin Sualatü Ebi Bekr el-Berkanî ve cevabatü'd-Darekutnî adlı yazma eserinin unvan sayfası (solda) ve ilk sayfası (sağda).
Kendisi anlatıyor: “İsferain şehrine geldiğimde, yanımda üç dinar ve bir dirhem vardı. Dinarların hepsini kaybettim. Sadece bir dirhem kalmıştı. Onu da bakkala verdim. Ondan her gün iki ekmek alıyordum. Bişr bin Ahmed'den de bir cüz hadis-i şerif öğreniyordum. O, beni camiye yerleştirdi. Bende ondan hadis-i şerif yazıyor ve akşamleyin, kaldığım yere dönüyordum. Hadis öğrenme işimi bitirmiştim. Bir ayda otuz cüz yazdım. Bakkalın yanında olan param da tükenmişti. Bende, bu şehirden ayrıldım.” Eserleri: Berkanî'nin bilinen eserlerinden bazıları şunlardır:
1- Müsned: Sahih-i Buharî ile Müslim'deki hadisleri ihtiva eden eser, Müsnedü'l-Harizmî diye de bilinir. El-Cem beyne's-Sahihayn türü eserlerdendir. Tek nüshası Haydarabat Asfiye Kütüphanesi'ndedir.
2- Et-Tahric li sahihi'l-hadis ani'ş-şüyuhi's-sikati: Bir nüshası İrlanda'da Ch. Beatty Kütüphanesi'ndedir.
3- Sualatü Ebi Bekr el-Berkanî ve cevabatü'd-Darekutnî: Darekutnî'ye sorup aldığı cevapları ihtiva eden eser, III. Ahmet Kütüphanesi No: 624'te mevcuttur.
Berkanî bunlardan başka, Süfyan-ı Sevrî, Eyyub Sahtiyanî, Şu'be bin Haccac, Mis'ar bin Kedam gibi meşhur muhaddislerin rivayetlerini ayrı ayrı derlemiştir. Fıkıhla ilgili eseri olduğu da söylenmektedir.
