Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerinden olan bu mübarek zatın ismi, Mahmud bin Ahmed bin Sadrü'ş-şeri'ati'l-evvel Ubeydullah bin İbrahim el-Mahbubî el-Hanefî'dir. Burhanü'ş-şeri'a (şeriatin delili) lakabıyla meşhur olmuştur. 673 (m. 1274) senesinde Moğol askerlerinin işkenceleri neticesinde yüzlerce âlimle birlikte şehit edilmiştir.
Şeyhülislam Kemalpaşazade, fıkıh âlimlerini tabakalara ayırırken onu altıncı tabaka olan Eshab-ı temyiz arasında saymıştır. Bu tabakadaki âlimler; kuvvetli hükümleri zayıf olanlardan, meşhur haberleri nadir olanlardan ayırt edebilen mukallit âlimlerdir. Eserlerinde zayıf ve reddedilmiş rivayetlere yer vermezler.
Burhanü'ş-şeri'a, ilmini 630 (m. 1232) senesinde vefat eden dedesi Sadrü'ş-şeri'ati'l-evvel Ubeydullah'tan öğrenmiştir. Çok kıymetli eserler kaleme almış olup bunların en meşhuru Vikaye kitabıdır. Müellif bu eseri, torunu (kızının oğlu) Sadrü'ş-şeri'ati's-sani Ubeydullah bin Mes'ud'un yetişmesi için Hidaye kitabından mühim gördüğü meseleleri seçerek yazmıştır. Ubeydullah bin Mes'ud da büyük bir âlim olarak yetişmiş ve 747 (m. 1346) senesinde vefat etmiştir.
Vikaye ve Şerhleri
Vikaye, Hanefî mezhebinin en muteber dört temel metninden (Mütun-i Erbea) biri kabul edilir. Eser üzerine pek çok çalışma yapılmıştır:
- Nikaye (Muhtasarü'l-Vikaye): Torunu Sadrü'ş-şeri'ati's-sani tarafından yapılmış bir özettir.
- Sadrü'ş-şeri'a Şerhi: Yine torunu tarafından yazılan ve çok meşhur olan şerhtir. Bu şerhe Ahi Çelebi (Zahiretü'l-ukba) ve Mevlana İsameddin İsferayi kıymetli haşiyeler yazmışlardır.
- İnaye: Alaeddin Ali bin Ömer tarafından yazılan meşhur bir şerhtir.
- Diğerleri: Bakanî ve Kuhistanî'nin Arapça şerhleri ile Celaleddin Mahmud bin Ebu Bekr'in Farsça şerhi (Tercemetü'l-Muhtasar) dikkat çeker.
Burhanü'ş-şeri'a'nın ayrıca El-Fetava ve El-Vakıat isimli fıkıh eserleri de bulunmaktadır.
Âlimler Yetiştiren Bir Aile
Mahmud bin Ahmed'in ailesi, "şeriat" lakaplı pek çok büyük fakih yetiştirmiştir:
- Dedesi: Sadrü'ş-şeri'ati'l-evvel Ubeydullah.
- Kardeşi: Tacü'ş-şeri'a Ömer bin Ahmed. Buhara'da Hanefî fakihiydi. Merginanî'nin Hidaye'sine Nihayet'ül-Kifaye adıyla şerh yazmıştır. O da 673'teki Moğol fitnesinde şehit olmuştur.
- Oğlu (Yeğeni ve Damadı): Mes'ud da büyük bir âlimdir.
