Son devir Osmanlı âlimlerinden. Osmanlı Devleti'nin yüz yedinci şeyhülislamıdır. İsmi, Mehmed Cemaleddin'dir. Babası, Tedkikat-ı Şer'iyye Meclisi reisi Kazasker Halid Efendi, dedesi ise Kazasker Yusuf Efendi'dir. Annesi, Abdülmecid Han devri kazaskerlerinden Hacı Mehmed Sa'id Efendi'nin kızıdır. 1264 (m. 1848) senesinde İstanbul'da doğdu. 1335 (m. 1919) senesinde Mısır'ın İskenderiye şehri civarındaki Remle kasabasında vefat etti. İstanbul'a getirilerek Fatih Otlukçu Yokuşu'ndaki aile kabristanlığına defnedildi. Sonraları Otlukçu Yokuşu'nun tadilatı sebebiyle mezarı Edirnekapı Şehitliği'ne nakledildi.
İlk tahsilini mahalle mektebinde gören Cemaleddin Efendi, babasından ve zamanının büyük âlimlerinden ilim öğrendi. Medrese tahsilini tamamlayıp on yedi yaşındayken Rüus-ı Hümayun defterine kaydolunarak kendisine maaş bağlandı.
Osmanlı Devleti'nin yüz yedinci şeyhülislamı Cemaleddin Efendi.
Cemaleddin Efendi'nin ihya ettiği Otlukçu Yokuşu'ndaki Şeyhülislam Camii'nin 1918 yılındaki yangından sonraki kalıntıları.
Zeka ve dirayeti sayesinde ilerleyerek 1283 (m. 1866) senesinde İbtida-yı hariç payesiyle müderris oldu. 1288 (m. 1871)'de Hareket-i hariç payesi alıp Şeyhülislamlık Mektupçu Muavinliği; ertesi sene İbtida-yı dahil payesiyle, Anadolu Kazaskerliği Mektupçuluğuna getirildi. Daha sonra Adliye Nezareti Ceza Mahkemesi Muharrerat Şube Muavinliği ve Müdürlüğüne yükseldi. İlmiye rütbesinde ilerleyip 1294 (m. 1877)'de Süleymaniye Müderrisliği payesine ulaştı. 1303 (m. 1884)'te İstanbul Kadısı; daha sonra Anadolu Kazaskeri ve 1308 (m. 1890)'da Rumeli Kazaskeri oldu. Ertesi sene Rumeli Kazaskeri payesiyle Meşihat mektupçuluğunda bulunduğu sırada üstün zeka ve dirayeti, aynı zamanda devrin bütün ahvaline (hâllerine) vakıf olması sebebiyle, 43 yaşındayken Şeyhülislamlık makamına yükseldi. Aralıklı olarak on sekiz seneye yakın bu vazifede kaldı. Dört defa Şeyhülislamlık makamına getirildi. Birinci ve ikinci şeyhülislamlığı 17 yıl 5 ay 10 gün; üçüncü ve dördüncü şeyhülislamlığı 6 ay 3 gün sürmüştür. Birinci ve ikinci şeyhülislamlığı Sultan İkinci Abdülhamid Han'ın, üçüncü ve dördüncü şeyhülislamlığı ise Sultan Reşad'ın saltanatı yıllarına rastlamaktadır. Cemaleddin Efendi Osmanlı tarihinde Ebüssü'ud Efendi, Molla Fahreddin-i Acemî ve Zenbilli Ali Efendi'den sonra şeyhülislamlıkta en çok kalan kimselerdendir.
Cemaleddin Efendi uzun müddet Şeyhülislamlık vazifesinde bulunmaktan başka devrinde yaşanan birçok önemli hadiselere şahid olmuştur. Bunlardan birisi, Sultan İkinci Abdülhamid Han'a karşı 21 Temmuz 1905 Cuma günü tertiplenen Yıldız Suikastı'dır.
Şeyhülislam Cemaleddin Efendi'nin siyasi hadiseleri anlattığı Hatırat'ının kapak sayfası.
Sultan İkinci Abdülhamid Han, her hafta Cuma selamlığına Şeyhülislam Cemaleddin Efendi ve serasker Rıza Paşa ile birlikte çıkardı. 21 Temmuz 1905 Cuma günü Ermeniler Yıldız Camii önüne bir saatli bomba yerleştirerek Sultan İkinci Abdülhamid Han'a karşı suikast tertiplediler. Her şey saniyesi saniyesine hesaplanmıştı. Ancak Abdülhamid Han hünkar mahfelinde Şeyhülislam Cemaleddin Efendi ile birkaç cümle konuştu. Bu gecikme sırasında yerleştirilen bomba patladı. Böylece Sultan İkinci Abdülhamid Han, Allahü tealanın yardımıyla, suikastten kurtuldu. Cemaleddin Efendi de bir facianın önlenmesine sebep olduğu için padişahın ihsan ve iltifatını kazandı.
Cemaleddin Efendi'nin şeyhülislamlığı sırasında 23 Ocak 1913 tarihinde vuku bulan ikinci mühim hadise, İttihatçıların meşhur Babıali Baskını'dır. İttihatçılar o sırada şeyhülislam olan Cemaleddin Efendi'yi İstanbul'dan Mısır'a sürdüler. Cemaleddin Efendi Mısır'da bulunduğu sırada, Mısır halkı ona çok hürmet gösterdi. Cemaleddin Efendi Mısır'da kaldığı altı yıl içinde Hatırat-ı Siyasiyye adındaki eserini yazdı.
1919 senesinde 72 yaşında bulunduğu sırada Mısır'ın İskenderiye şehri civarındaki Remle kasabasında vefat etti. İskenderiye'deki cenaze namazına 35.000'den fazla Müslüman katıldı.
