Fıkıh ve tefsirde, aklî ve naklî ilimlerde âlim. İsmi Muhammed bin Muhammed bin Muhammed bin Fahreddin Razî'dir. Cemalî nisbesiyle de tanınmıştır. Doğum tarihi bilinmemektedir. Babası, Fahreddin-i Razî hazretlerinin torunlarından, vaiz Muhammed bin Muhammed idi.
Anadolu'da huzurun yeniden temin edilmesi için gelen âlimler arasında yer alan Cemaleddin Aksarayî, babasından ve zamanın meşhur âlimlerinden ilim öğrendi. Bir ara Amasya kadılığı ve Darülilm müderrisliği yaptı. O zaman Karamanoğullarının elinde bulunan Aksaray'a gelip yerleşti. Zincirli veya Müselsile Medresesi müderrisliğine tayin edildi.
Bu medresede talebelerini üç sınıfa ayırarak okuturdu. Bir kısmına, evinden medreseye varıncaya kadar at üstünde ders verirdi. Bunlara “Yürüyenler” denirdi. İkinci kısmı, medresenin kapısında beklerler, orada ders alırlardı. En üst seviyedeki talebeleri, medresenin içinde ders görürlerdi. Bu medresede ve diğer yerlerde pek çok talebe yetiştirdi. Bunlardan en meşhuru, Osmanlı Devleti'nin ilk şeyhülislamı Molla Fenarî hazretleri idi. Seyyid Şerif Cürcanî hazretleri de onu ziyaret edip ilim ve feyzinden istifade için Anadolu'ya geldi. Daha o Aksaray'a gelmeden, Cemaleddin Aksarayî 771 (m. 1369) senesinde Aksaray'da vefat etti. Bunun üzerine Seyyid Şerif Cürcanî, Molla Fenarî hazretleri ile birlikte Mısır'a gidip Ekmelüddin Babertî'den ilim öğrendiler.
Cemaleddin Aksarayî'nin ders verdiği Zincirli Medrese.
“Allahü tealanın ilk yarattığı şey akıldır. Allahü teâlâ akla şöyle hitâb etti: ‘İzzet ve celâlim hakkı için senden daha kıymetli bir mahlûk yaratmadım. Seninle insanları muhafaza eder, seninle sevâb kazandırır ve seninle cezâlandırırım.’” (Hadis-i Şerif)
Cemaleddin Aksarayî'nin Aksaray'da kabrinin yanındaki Mescit (sağda) ve kabri (solda).
Eserleri: Zamanın en büyük âlimlerinden olan Cemaleddin Aksarayî, pek çok kitabı şerh etmiş, bir kısım eserlere haşiyeler yazmıştır. Eserlerinden bazıları şunlardır:
-
1Şerhü'l-İzah: Kazvinî'nin meani ve beyan konusundaki El-İzah adlı eserinin şerhidir. Müellif hattı nüshası Süleymaniye Kütüphanesi İbrahim Paşa Kısmı No: 1020'de kayıtlıdır.
-
2Haşiye ale'l-Keşşaf: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Carullah Kısmı No: 208'de kayıtlıdır.
-
3İ'tirazat ala Şerhi'l-Keşşaf: Süleymaniye Kütüphanesi Fatih Kısmı No: 577'de kayıtlıdır.
-
4Haşiye ala Şerhi Mecmai'l-Bahreyn: Hanefî mezhebi fıkhına dairdir. Süleymaniye Kütüphanesi Fatih Kısmı No: 1472'de bir nüshası vardır.
-
5Es'ile ve ecvibe: Çeşitli meselelere dair soru ve cevapları ihtiva eder. Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya Kısmı No: 70, 71, 1033 numaralarda kayıtlıdır.
-
6Hallü'l-Mucez: İbn-i Nefis'in Mucezü'l-Kanun adlı eserinin şerhidir. Tıp ilmine dairdir. 1908'de Leknev'de basılmıştır.
-
7Keşfü'l-İ'rab: Nahiv ilmine dairdir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Mahmud Paşa Kısmı No: 369'da kayıtlıdır.
-
8Ahlâk-ı Cemalî: Yıldırım Bayezid'e ithaf edilen ve ahlâk ile ilgili olan bu eserin herhangi bir nüshasına rastlanmamıştır.
-
9Şerhu Gayeti'l-kusva
-
10Şemsiye fî esrari'l-kelimati's-Sıddıkiyye
-
11Şerhu Müşkilati'l-Kur'an
-
12Şerhu Müşkilati'l-ehadis (Bu son iki eserin Farisî olduğu bildirilmiştir.)
Cemaleddin Aksarayî'nin yazdığı ve İbn-i Nefis'in Mu'cezü'l-Kanun adlı eserinin şerhi olan Hallü'l-Mucez adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi No: 971'de kayıtlı yazma nüshasının ilk iki sayfası (sağda) ve bu kitaptan bir sayfa (solda).
