Şafiî hadis âlimlerinden. İsmi, Muhammed bin Ömer bin Ahmed bin Ömer bin Muhammed ibni İsa el-İsfehanî el-Medinî'dir. Meşhur hafızlardandır. Hadis-i şerifleri ezberlemekte ve bilmekte, asrının en büyük âlimiydi. Künyesi Ebu Musa olup, “Şeyhülislam” lakabı ile tanınırdı. Hadis ilmine dair kıymetli eserleri vardır. 501 (m. 1108) senesi Zilkade ayında İsfehan'da doğdu. Önce babasının huzurunda hadis-i şerif öğrendi. Başkalarından da hadis öğrenmek için çok yer dolaştı. Hadis ilminde şöhreti çok yükseldi. Birçok âlimden hadis-i şerif dinledikten sonra, tekrar memleketine döndü ve oraya yerleşti. 581 (m. 1185) senesinin Cemaziyelevvel ayında İsfehan'da vefat etti.
Ebu Musa Medinî hazretlerinin Tıvalatü'l ahbar ve'l-kasas ve'l-asar adlı el yazması eserinin ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda). Eser, Şam'da Zahiriye Kütüphanesi'nde 3798 numarada kayıtlıdır. Bu eserinde, Sahabe tarafından rivayet edilen uzun hadisleri ve kıssaları bir araya getirmiştir. Şeyhülislam Ebu Musa Medinî'nin Kitabü'l-mecmu'i'l mugis fi garibeyi'l-Kur'an ve'l-hadis adlı eserinin yazma nüshasının ilk iki sayfası. Eser, Köprülü Kütüphanesi 330 numarada kayıtlıdır.
Ebu Musa el-Medinî, önce babasının hocası Ebu Sa'd Muhammed bin Muhammed el-Mutarrız'ın huzurunda, daha yaşı çok küçük iken hadis-i şerif öğrenmeye başladı. O sırada üç veya beş yaşında olduğu kaynaklarda zikredilmektedir. Bundan başka Ebu Mansur Muhammed bin Abdullah bin Mendeveyh eş-Şürutî, Gânim el-Bürcî, Ebu Ali el-Haddad, Hafız Ebü'l Fadl Muhammed bin Tahir, Ebü'l-Kasım İsmail bin Muhammed bin Fadl, Hibetullah bin el-Husayn, Ebü'l-İzz bin Kadeş ve memleketinde, Bağdat'ta ve Hemedan'da bulunan daha birçok âlimden hadis-i şerif öğrendi.
Kendisinden de; Hafız el-Hazimî, Hafız Abdülganî, Hafız Abdülkadir er-Rühavî, Hafız Muhammed bin Mekkî, Hasan bin Ebu Ma'şer el-İsfehanî, Nasıh bin Hanbelî ve daha birçok âlim hadis-i şerif rivayet ettiler. Ondan ayrıca Abdullah bin Berekat el-Huşuî ve daha başkaları icazet alıp hadis-i şerif rivayet etti. Şeyhülislam Ebu Musa Medinî'nin Kitabü'l-Letaif min dekaiki'l-mearif adlı eserinin kapak sayfası (sağda). Süleymaniye Kütüphanesi Carullah Efendi Kısmı 402 numarada kayıtlı olan yazma nüshasının ilk sayfası (ortada) ve son sayfası (solda). Nüshada müellifin el yazılarının bulunduğu son sayfasında bildirilmektedir.
O, Hakim'in Ulumü'l-hadis kitabını tamamen ezberledi ve Hafız İsmail'e hepsini arz etti. İbn-i Dübeysî diyor ki: “Ebu Musa, isnat ve ezberleme bakımından asrının bir tanesi ve zamanının üstadı oluncaya kadar yaşadı.” İbn-i Neccar da dedi ki: “Onun ezberledikleri ve ilmi, her yere yayılmıştı. Hafızlardan birçokları, ondan çok hadis-i şerif yazdılar. Hafızasının kuvvetliliği, ilminin çokluğu, rivayetlerindeki güvenilirliği ve sağlamlığı, din ve salah sahibi oluşu, yolunun doğruluğu ve ahlâkının güzelliği, zabıtlarının ve nakillerinin sıhhatli oluşu, eserlerinin güzelliği gibi birçok hasletler kendisinde toplanmıştı. Bunların hepsinin toplandığı kimseler çok az yetişmiştir.” Yine İbn-i Neccar diyor ki: “O, fıkıh ilmini Ebu Abdullah Hasan bin Abbas er-Rüstümî'den öğrenmiş, nahiv ve lügat ilimlerinde de maharet kazanıp yükselmişti.” Sem'anî diyor ki: “Ondan hadis-i şerif dinledim. O da benden hadis-i şerif yazdı. O, güvenilir, sağlam bir ravidir.”
Hafız Abdülkadir er-Rühavî de şöyle anlatır: “O, özellikle İsfehan'da yaşayan âlimlerden işitilen bilgi ve haberlerden, zamanında kimsenin tahsil edemediği şeyleri öğrendi. Bunların çoğunu ezberleyip sağlam olarak muhafaza etti. O ayrıca, zamanımızdaki hadis hafızlarından kimsede görmediğimiz temiz bir yaşayışa sahipti. Onun bilgilerinden ve güzel huylarından herkes faydalanmıştır. O, insanlardan hiçbir şey kabul etmezdi. Bir kimse, kendisine bir miktar mal vasiyet etmişti. Onu da reddetti. Kendisine; “Onu, uygun gördüğünüz kimselere dağıtınız!” denildiğinde, bunu da istemedi. Çok tevazu sahibiydi. Küçüklere de, büyüklere de Kur'an-ı Kerim okuturdu. Yeni başlayanlarla çok alakadar olur, ona titizlikle öğretmeye çalışırdı. Onu, geniş ve düz tahtalarda, küçük çocuklara Kur'an-ı Kerim'i yazarak ezberlettiğini gördüm. Ondan, kendisini ayıplamaya sebep olacak bir şey işitmedim.”
Ebu Mes'ud Kutah diyor ki: “Ebu Musa gizli bir hazineydi.” Hüseyin bin Bevhan bin Nu'man el-Baverî diyor ki: “Han şehrinde bulunuyordum. Bana biri geldi ve rüyasında, sanki Resulullah Efendimizin vefat etmiş olduğunu anlattı. Ben de; “Bu, büyük bir rüyadır. Şayet senin rüyan doğru ise, zamanında eşi bulunmayan büyük bir âlim ölecektir. Muhakkak ki, bu rüya, İmamı Şafiî'nin, Süfyan-ı Sevrî'nin ve Ahmed bin Hanbel'in vefatı hâlinde de rivayet edilmişti.” dedim. Daha gece bitmemişti ki, Hafız Ebu Musa'nın vefat ettiği haberi bize geldi.”
Abdullah bin Muhammed el-Hucendî şöyle anlatır: “Ebu Musa defnedildiği zaman, cemaat daha kabristandan ayrılmamıştı ki, gökyüzü bulutsuz ve hava çok sıcak olduğu hâlde, aniden bulut görünüp bardaktan boşalırcasına yağmur yağmaya başladı. O sırada, İsfehan'da çok az su bulunuyordu ve uzun zamandır yağmur yağmıyordu.” Yine dedi ki: “Hafız Ebu Musa, son yazdığı eserinde şöyle demişti: Her ümmetin içinde, Allahü tealanın katında yüksek bir derecesi bulunan bir zat vefat ederse, onun vefatı gününde Allahü teala rahmet bulutları gönderir. Bu, onun ve namazını kılan kimselerin mağfiret olunduğunun alametidir. Nitekim, vefat ettiği günde, hayatında iken söylediği gibi, onun için de böyle vaki olmuştur.”
Şeyhülislam Ebu Musa Medinî'nin Kitabü'l letaif min dekaiki'l-mearif adlı eserindeki hadis-i şeriflerden bazıları şöyledir: Abdullah bin Amr'ın rivayet ettiği hadis-i şerifte, Resulullah şöyle buyurdu: “Allahü teala insanların gönüllerinden ilmi silmek suretiyle değil, ulemayı kabz ederek ilmi ortadan kaldırır.” Ebu Hüreyre'nin bildirdiği hadis-i şeriflerde buyuruldu ki: “Köpek ve canlı resmi bulunan eve rahmet melekleri girmez.” “Kim bir Müslümanın dünya sıkıntılarından birini giderirse, Allahü teala da onun ahiret sıkıntılarından birini giderir.” Şeyhülislam Ebu Musa Medinî'nin Kitabü'l-letaif min dekaiki'l-mearif adlı eserinde bildirdiği, “Allahü teala refiktir, yumuşaktır. Yumuşaklığı sever.” manasındaki hadis-i şerifin yazılı olduğu bir levha. Enes bin Malik'in rivayet ettiği hadis-i şerifte, Resulullah; “Allahü teala refiktir. Yumuşaklığı sever.” buyurdu.
Eserleri:
1- El-Mecmuu'l-mugis fî garibeyi'l-Kur'an ve'l-hadis: Garibü'l-Kur'an konusunda Kasım bin Sellam'ın kitabını tamamlamak için yazmıştır. Eser 1988'de Cidde'de yayınlanmıştır.
2- Kitabü Takdiyeti ma yukzi'l-ayn min hefevati Kitabi'l-Garibeyn: Ebu Ubeyd Kasım bin Sellam'ın kitabını tashih için yazılmıştır. Bibliothecae Bodleianae'de bir nüshası vardır.
3- Nüzhetü'l-huffaz: Hadis usulü ile ilgilidir. 1986'da Beyrut'ta basılmıştır.
4- Ziyadat ala Kitabi'l-Ensab: Nesep ile ilgili olup Leiden'de 1869'da yayınlanmıştır.
5- Tıvalü'l-ehadis ve'l-ahbar ve gureri'l kasas ve'l-asar: Sahabe tarafından rivayet edilen uzun hadisleri ve kıssaları bir araya getirmiştir. Bir nüshası Şehit Ali Paşa Kütüphanesi, No: 511'de vardır.
6- Devletü'l-Liami'l eşrar ala kirami'l-ahyar: Kıyamet alâmetlerine dair bir eser olup bir nüshası Şehit Ali Paşa Kütüphanesi, No: 3676'da vardır. Ebu Musa Medinî'nin Zikru Ebi Bekr Abdullah bin Muhammed (İbnu Ebi'd-Dünya) ve ma veka'a âliyen hakka hadisihi adlı eserinin de içinde bulunduğu Mecmuatü Eczai hadisiyye isimli kitabın kapak sayfası.
7- Kitabü'l-letaif min dekaiki'l-mearif: Çeşitli kütüphanelerde vardır. Bir nüshası Carullah Efendi Kısmı, No: 402'de vardır.
Diğer eserleri de şunlardır: Tetimmetü Marifeti's-Sahabe, Avali't-Tabiîn, Tazyiu'l-umr ve'l-eyyam fistınai'l-ma'ruf ile'l liam, El-Kunut, El-Hıfz ve'n-nisyan, El-Vazaif, Es-Sübeiyyat, Ez-Zahire ve'l-Udde fî menakıbı Ebî Abdullah bin Mende, Düsturü'l-müzekkirîn, Et-Tergib ve't-terhib, Esmau't-müşterekebeyne'r-rical ve'n-nisa, El-Hefevat, El-Emali'l kebir vb.
