Hadis âlimi. İsmi, Ebü'l-Cehm el-Alâ bin Musa bin Atıyye el-Bahilî el-Bağdadî'dir. El-Bahilî nisbeti kendisine bir mekan veya beldeden dolayı değil; Arap kavminin Bahile bin A'sur bin Kays bin Aylan bin Mudar boyuna, yani büyük bir kabile olan Beni Bahile'ye mensubiyetinden ötürüdür. Bu kabile, cahiliye devrinde fakirliği sebebiyle çok aşağı görülürdü. Fakat İslamiyetten sonra bu kabileden hatırı sayılır mühim şahsiyetler yetişmiştir.
Doğum tarihi tam belli değildir. Ancak 228 (m. 843) senesinde seksen yaşlarında vefat ettiğine göre 150 senesi civarında doğmuş olmalıdır. Alâ bin Musa, hadis-i şeriflerin tedvin edildiği, yani toplanıp yazıya geçirildiği bir devirde yaşamıştır. Küçük yaşta ilim öğrenmeye ve on yaşlarında ilim meclislerinde bulunmaya başlamıştır. Bu yaşlardan itibaren hadis-i şerif rivayet etmiştir.
Alâ bin Musa, sonraki hadis âlimleri tarafından eş-şeyh, el-muhaddis, es-sika gibi vasıflarla anılır. Hatib el-Bağdadî, onun için; “Saduktur” demiştir. Tirmizî ise onun için yüksek manasına gelen “er-rukıyyü” tabirini kullanmıştır. Maamafih bazen hadis-i şeriflerin senetlerindeki isimleri atlayarak rivayet etmesi sebebiyle hakkında daha ihtiyatlı ifadeler kullananlar da vardır. Bununla beraber hadis ilminde yüksek sayılabilecek bir mevkiye sahip olduğu açıktır.
Alâ bin Musa, Tebe-i tabiîn âlimlerinden ders almıştır. Leys bin Sa'd ve Abdülaziz bin Abdullah el-Macişun bunların başında gelir. Sevvar bin Mus'ab el-Hemedanî, Heysem bin Adî, Ebu Sa'id Abdülkuddüs bin Habib el-Vühazî ve Süfyan bin Uyeyne hocalarının en meşhurlarıdır. Ebu'l-Kasım el-Begavî, İshak bin Süneyn ve Ahmed bin Ali el-Ebbar en-Nahşebî bilinen talebelerinin en meşhurlarıdır.
Alâ bin Musa'nın hadis-i şerif rivayetlerini ihtiva eden bir hadis cüzü günümüze intikal etmiştir. El yazma nüshaları Süleymaniye Kütüphanesi, Damad İbrahim Paşa kısmı 396/10 numarada ve Şehit Ali Paşa kısmında 546/6 numarada kayıtlıdır. Bu eserde hepsi Alâ bin Musa'nın rivayet ettiği 108 hadis-i şerif bulunmaktadır. Bunlar daha çok namaz, cenaze, hac, nikah, talak, alışveriş ve köle azat etmekle alakalı fıkhi konulara dairdir.
Rivayet ettiği hadis-i şeriflerden bazıları:
“Ağacın altında biat eden (Sahabi)lerden hiç kimse Cehennem'e girmeyecektir.”
“Bir Müslüman bir ağaç diker, bir ekin eker de onun mahsulünden bir insan, bir hayvan veya herhangi bir şey yerse, o mahsul, ağacı diken veya eken Müslüman için muhakkak sadaka olur.”
“Herkim rüyada beni görürse hakikatte beni görmüştür. Çünkü şeytan kendisini bana benzetemez.”
“Sizden birisi (başının kesilmesi gibi bir) düş gördüğü zaman, uykuda şeytanın kendisiyle oynamasını insanlara haber vermesin.”
“Sadakanın en faziletlisi, fakirin gücü yettiği kadar vermesidir. Nafakası üzerine vacip olanlarla başlanır.”
“Bineklere binilerek seyahat edilen yerlerin en hayırlısı, mescidim ve Beyt-i Atik'tir.”
“Biriniz, diğerinin (pazarlık yaptığı) alışverişi üzerine alışveriş yapmasın.”
“İkindî namazını kaçıran kimse, ehlini (ailesini) de, malını da kaçırmış gibidir.”
“Muhakkak ki, Aziz ve Celil olan Allah, sizlere babalarınız adına yemin etmeyi yasaklıyor. Artık kim yemin edecekse 'Allah' adıyla yemin etsin veya sussun.”
“Haberiniz olsun ki, hepiniz birer çobansınız ve hepiniz idareniz altındaki kişilerden sorumlusunuz. İnsanlar üzerinde emir olan kimse bir çobandır ve güttüklerinden sorumludur. Erkek ev halkı üzerinde çobandır ve güttüklerinden sorumludur. Kadın, kocasının evi ve çocukları üzerinde bir çobandır ve güttüklerinden sorumludur. Köle, efendisinin malı üzerinde bir çobandır ve onlardan sorumludur. Haberiniz olsun, hepiniz birer çobansınız ve hepiniz güttüklerinizden sorumlusunuz.”
Hazreti Hadice, Hazreti Peygamberden, erkek olarak Abdullah, Abdümenaf ve Kasım'ı; kızlardan ise Zeyneb, Rukıyye, Ümmü Gülsüm ve Fatıma'yı doğurup, hicretten üç sene önce vefat etti. Allah'ın Resulü, Hazreti Hadice'nin vefatından sonra, sırasıyla Sevde binti Zem'a; Aişe binti Ebu Bekr, Ümmü Seleme binti Hişam bin Mugire, Ümmü Habibe binti Ebu Süfyan, Hafsa binti Ömer, Safiyye binti Huyey bin Ahtab, Cüveyre binti Haris el-Mustalıkî, Zeyneb binti Cahş ve Meymune binti Haris el-Hilalî ile evlendi.
Alâ bin Musa'nın rivayet ettiği uzun bir hadiste müminin ve münafığın ruhunun teslim alınışı ve kabirdeki ilk halleri detaylıca anlatılır: Mümin ahirete yöneldiğinde yanına yüzleri güneş gibi parlayan melekler gelir. Gök kapıları ona açılır. Kabrinde ona; “Rabbim Allahü teala, dinim İslam, peygamberim Muhammed Aleyhisselam'dır.” dediğinde gökyüzünden bir nida gelir: “Doğru söyledi. Cennetten bir kapı açın ve ona yerini gösterin.” Salih ameli ona güzel bir surette gelerek müjdeler verir.
Münafık veya facire gelince, melekler ona şiddetle gelirler. Gök kapıları ona kapanır. Kabrinde sorulara “Bilmiyorum” diye cevap verince, ona ateşten levhalar ve Cehennem'deki yeri gösterilir. Kötü ameli ona çirkin bir surette gelerek azabını haber verir.
