Eyyubî hükümdarlarından, tarih ve coğrafya âlimi. İsmi İsmail bin Ali bin Mahmud el-Eyyubî olup künyesi Ebü'l-Fida, lakabı el-Melikü'l-Müeyyed ve İmadüddin'dir. 672 senesi Cemaziyelevvel ayında (Kasım 1273) Dımaşk'ta dünyaya geldi. 732 (m. 1331) senesinde Hama'da vefat etti. Selahaddin-i Eyyubî'nin yeğeni Hama hakimi Takıyyüddin Ömer'in torunlarındandır. Moğolların istilası zamanında ailesi Hama'dan Dımaşk'a gelmişti. Moğollar 680 (m. 1281) senesinde Humus yakınlarında mağlup olunca ailesi tekrar Hama'ya döndü. Şehrin hakimi el-Melikü'l-Mansur Muhammed amcası idi. Daha sonra babası el-Melikü'l-Efdal Ali Hama hakimi olunca Ebü'l-Fida da vazife aldı.
Amcasının oğlu el-Melikü'l-Muzaffer Mahmud ile beraber henüz 12 yaşında iken Haçlılar üzerine seferlere katıldı. Merkab Kalesi'nin fethinde, Trablusşam, Akka ve Humus üzerine yapılan seferlerde bulundu. Fırat kenarındaki Rum kalesinin fethi için 691 (m. 1292) senesinde gönderilen orduya katılıp kahramanlık gösterdi. Memluk Sultanı Laçin, 698 (m. 1298) senesinde Haçlı himayesindeki Sis (Kozan) Ermeni Krallığı'na sefer açınca o da iştirak etti. Babası vefat edince amcazadesi el-Melikü'l-Muzaffer'in yardımcısı oldu. Malatya'da Moğollarla yapılan harplere iştirak etti.
El-Melikü'l-Muzaffer 698 (m. 1298) senesinde ansızın vefat edince Hama Eyyubîlerin elinden çıktı. Memluk Sultanı buraya Emir Karasungur adında bir vali tayin etti. Ancak Ebü'l-Fida Kerek'te Memluk Sultanı el-Melikü'n-Nasır Muhammed bin Kalavun ile görüşerek itimadını kazandı ve Hama valisi tayin olundu. 712 tarihinde Hama meliki oldu. Sultan ile beraber hacca gitti. Ebü'l-Fida'nın ilim ve edebine hayran olan Memluk hükümdarı kendisine sultan ünvanını kullanmak müsaadesini verdi.
Çok karışık bir zamanda Hama'yı muvaffakiyetle idare etti ve her türlü tecavüzlerden korudu. Burada çok sayıda hayır eseri yaptırdı. Hama'daki Camiü'l-Hayyat bunlardan başlıcasıdır. Âlim ve sanatkarları himaye etti. 23 Muharrem 732 tarihinde Hama'da vefat etti. Kendisi için evvelden yaptırdığı türbesine defnolundu. Hama halkı bu adil ve âlim hükümdarın vefatına çok üzüldü. Matem tuttu. Türbesi zamanla harab olmuş iken, 1925'te tamir edilmiştir. Damadı Muhammed Ubeysî de Hama'daki Rifaî tekkesinde medfundur.
Ebü'l-Fida aynı zamanda büyük bir âlim idi. Hama'daki vazifeleri esnasında Esirüddin Abdurrahman el-Ebherî ve Kadılkudat İbn Vasıl gibi hocalardan ilim tahsil etti. Fıkıh, tefsir, hikmet, mantık, tıp, botanik, tarih, coğrafya ve nahiv ilimlerinde maharet kazandı. Zamanında meydana gelen hadiseleri günü güne kaydederek kıymetli bir tarih vücute getirdi. Şiir ile de meşgul olmuştur. Avrupalı tarihçi Carra de Vaux onun hakkında; “Büyük bir komutan olmasına rağmen, kaleminin parlaklığı, kılıcının gücünü gölgede bıraktı." demektedir.
Eserleri:
-
1El-Muhtasar fi tarihi'l-beşer: Ebü'l-Fida Tarihi diye de meşhur olmuştur. İbnü'l-Esir'in El-Kamil fi't-tarih adlı ünlü eserinin bir devamı mahiyetindedir. İnsanlığın yaradılışından 729 (m. 1329) senesine kadar olan hadiseleri anlatır. 1286 (m. 1870) senesinde İstanbul'da iki cilt (dört cüz) halinde neşredildi. 1908'de Mısır'da basıldı. Batı lisanlarına da tercüme olundu.
-
2Takvimü'l-büldan: En kıymetli coğrafya kitaplarındandır. 715-720 (m. 1316-1321) seneleri arasında yazılmıştır. Yirmi sekiz bölümden ibaret, genel coğrafya kitabıdır. Mukaddimeden sonra yeryüzünün ırmaklarını, göllerini, denizlerini ve dağlarını tanıtır. Metin, bir takım cedvelleri de ihtiva etmektedir. Bu cetvellerde, yer adları ile bunların coğrafî koordinatları gösterilmiştir. Ebü'l-Fida, bu eserinde Batlemyus, İdrisî, İbn-i Havkal, İstahrî ve Birunî'nin eserlerinden faydalanmıştır. Bilhassa İbn-i Said el-Magribî'nin Kitabu Basti'l-ard fi't-tul ve'l-ard adlı eserinden istifade etmiştir. Bu kitap, İdrisî'nin eserinden sonra coğrafya alanında en meşhur olandır. Bir ara Mekke'ye giden Ebü'l-Fida, çölde karşılaştığı hadiseleri, yaptığı avları, ilgi çekici bir tarzda kitabında yazmıştır. Eser, Reinaud ve De Slane tarafından 1840 senesinde neşredilmiştir. Fransızca tercümesi 1848-1883 seneleri arasında yayınlanmıştır.
-
3Nazmü'l-Havi's-sagir: Necmeddin Abdülgaffar el-Kazvinî'nin El-Havi's-sagir adlı eserini nazma çevirmiştir.
-
4Şerhu'l-Kafiye: İbnü'l-Hacib'in nahiv ilmine dair El-Kafiye adlı eserinin şerhidir.
-
5Kitabü'l-mevazin.
-
6Et-Tibrü'l-mesbuk li tarihi'l-müluk.
