Şafii fıkıh, lügat, hadis ve tefsir âlimi. Bu ilimlerde ve kıraat ilminde kitaplar yazdı. Künyesi Ebu Mansur olup, asıl ismi, Muhammed bin Ahmed bin Ezher bin Talha bin Nuh bin Ezher'dir. Dedelerinden Ezher'e nisbetle Ezherî, memleketine nisbetle Hirevî, en meşhur olduğu lügat ilmine nisbetle de Lügavî denildi.
282 (m. 895) yılında Herat'ta doğdu ve yine orada 370 (m. 980) yılında vefat etti. İlim tahsili için çeşitli şehirlere seyahatlerde bulunan Ebu Mansur Hirevî, birçok âlimden ilim öğrendi. Herat'ta; Hüseyin bin İdris, Muhammed bin Abdurrahman Sami ve diğerlerinden, Bağdat'ta; Ebü'l-Kasım Begavî, Ebu Bekr bin Davud, İbrahim bin Arfete, Niftaveyh, İbn-i Serrac, Abdullah bin Urve ve bu âlimlerin zamanındaki ilim adamlarından ders aldı. Lügat ilminde hocası, Ebü'l-Fadl Muhammed bin Ebu Ca'fer Münzirî idi.
Ezherî'nin "Ez-Zahir fî garibi elfazi'l İmami'ş-Şafiî" adlı eserinin kapak sayfası. Hocası Müzenî'nin sözlerini toplayıp açıkladığı lügat ilmiyle ilgili bir kitaptır.
Fıkıh ilminde Şafii fakihlerinin ileri gelenlerinden olan Ebu Mansur Herevî, 315 (m. 929) yılında Karami ta sapıklarının hac yolcuları üzerine yaptıkları baskında onlara esir düştü. Esirler arasında Arapçayı en güzel ve aslı üzere konuşan Bedevî Araplar da vardı. Değişik bölgelerden gelen ve çeşitli ağızlarla konuşan bu insanlardan çok şey öğrendi. Uzun zaman beraber olduğu bu insanlardan duyduğu lafızlardan çok istifade edip, bunlardan çoğunu Tehzibü'l-lügat adlı kitabında yazdı. Hadis ve tefsir ilimlerinde de yüksek bir yeri olan bu âlim, çok ibadet eder, haram ve şüphelilerden kaçardı. Dünya malına değer vermez, eline geçeni, Allah rızası için harcardı. İlmini talebeleri ve kitapları vasıtasıyla daha sonraki nesillere aktaran Ezherî'nin birçok talebesi vardı. Ebu Ya'kub Karrab, Ebu Ubeyd Ahmed Hirevî, Ebu Osman Sa'id Kureşî, Hüseyin el-Başanî, Ali bin Ahmed bin Hamraveyh ve daha birçok âlim ondan ders aldı. Bilhassa lügat ilminde talebelerinin en meşhuru Ebu Ubeyd Hirevî'dir.
Ezherî, züht ve takva sahibiydi. Haramlardan çok sakınır, şüphelilerin yanına yaklaşmazdı. Ayrıca, ilim öğrenmedeki ve öğretmekteki gayreti de çoktu. Tehzibü'l-lügat adındaki eserinin el yazısıyla olan nüshasındaki bir şiirin açıklaması şöyledir:
“Kendisini senden daha âlim sanıp duran bir cahile ilim öğretmeye çalışman, doğrusu büyük bir yorgunluktur. / Bir bina, ne zaman olur da bir gün nihayete erebilir ki, sen onu yapmaya uğraştıkça, başkası yıkmaya çalışır durur. / Evet, bir bina nasıl tamamlanabilir ki, arkasında binlerce, binlerce ve belki daha fazla yıkıcı bulunur.”
Eserleri:
Büyük âlimlere hocalık yapan, din bilgilerinin doğru anlaşılması için yıllarını çöllerde geçiren bu büyük âlim, vefat ederken geriye çok kıymetli eserler bıraktı. Bu kitaplar değişik ilimlere dairdir. Kıraat ilmiyle ilgili Kitabü ileli'l-kıraat, tefsirde; Kitabü't-takrib ve Kitabü Tefsirü esmai'l-hüsna adlı eserleri vardır. Tefsirü Divanî Ebu Temmam adlı edebiyata dair eseri, hocası Müzenî'nin sözlerini toplayıp açıkladığı "Ez-Zahir fî garibi elfazi'ş-Şafii" adlı lügat ilmiyle ilgili kitabı, fıkıh âlimleri arasında pek az kullanılan ve herkesin bilmediği fıkhî terimleri açıkladığı Garibü'l-elfaz elleti isti'melehe'l-fukaha'sı, Kitabü meani'l-kıraat ve Tehzibü'l-lügat adlı eseri meşhurdur.
Halil bin Ahmed'in meşhur eseri Kitabü'l-ayn'ı esas alarak hazırladığı lugat kitabıdır. 1979'da Kahire'de yayınlanmıştır. Tehzib'de yazılı olan bir beytte; “Kendisini bir şey bilir zanneden cahile öğretmeye kalkma, kârın yalnız yorulmaktır.” demektedir.
