Osmanlı şeyhülislamlarının onüçüncüsü ve Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerinden. İsmi Muhyiddin bin Mehmed bin Ali bin Yusuf Balî bin Şemseddin el-Fenarî'dir. İlk Osmanlı şeyhülislamı Molla Fenarî'nin torunu olması sebebiyle Fenarîzade diye bilinir. Babası, Rumeli Kazaskeri Mehmed Şah Efendi'dir. 851 (m. 1447) senesinde Bursa'da doğdu. 954 (m. 1548)'de İstanbul'da vefat etti. Eyüp Sultan Camii civarında Küçük Emir Efendi'nin yanında medfundur.
İlk tahsilini babasından aldıktan sonra Hatibzade ve Efdalzade'den fıkıh ilmini, diğer naklî ve aklî ilimleri tahsil edip çok istifade etti. Molla Hatibzade'nin yanında mülazım (stajyer) olarak müderrislik yaptı. İstanbul'da bulunan Ali Paşa Medresesi'ne müderris olarak tayin edildi. Bursa'daki Sultan Medresesi'ne müderris olduktan sonra Sahn-ı seman medreselerinden birinde müderrislik vazifesini yürüttü. Daha sonra 925 (m. 1519) senesinde Edirne ve 926 (m. 1520)'de İstanbul kadılıklarına tayin edildi. Adalet ve doğrulukla hükmetti. İnsanları doğru yola davet edip onların kurtuluş ve saadeti için çalıştı. 929 (m. 1522)'de Anadolu kazaskeri olup hizmet ettikten sonra Rumeli kazaskerliğine tayin edildi. Bu makamlarda 15 yıl müddetle doğruluk, adalet ve dürüstlük üzere vazife yaptıktan sonra 944 (m. 1537)'de bu vazifeden ayrılıp emekli oldu. Bu sırada hac ibadetini ifa etti. Bir sene Mekke'de mücavir olarak kalıp orada tefsir okuttuktan sonra tekrar İstanbul'a döndü. 948 (m. 1542)'de şeyhülislam olarak tayin olundu. 3 yıl 6 ay müddetle bu şerefli ve ulvî vazifeyi yürüttü. 952 (m. 1545) senesinde ihtiyarlığı ve rahatsızlığı sebebiyle şeyhülislamlık vazifesinden kendi isteğiyle istifa edip ikinci defa emekli oldu. Vefat edinceye kadar tefsir okutmaya ve eser yazmaya gayret sarf etti. İbadet ve taatle meşgul iken vefat etti. Dreski ve Rumelihisarı'nda mescit yaptırdı.
Fenarîzade Muhyiddin Efendi, fakir ve salih kimselere çok muhabbet eden, salih kimselerle beraber bulunmaktan hoşlanan, âlim ve faziletli bir zattı. Zahid (dünyaya düşkün olmayan), vera ve takva sahibiydi. Çeşitli faziletleri ve pek çok hususiyetleriyle tanınan Fenarîzade Muhyiddin Efendi; güzel ahlâk, hayâ, yumuşaklık ve vakar ile kendini süslemişti. Tasavvuf yolunda yüksek derecelere ulaşmış ve marifetullaha kavuşmuş idi. Alış verişte, helal ve haram konusuna çok dikkat eder, kul hakkından sakınırdı. Eli harama dokunmamış, Allahü tealanın huzurunda eğildiğinden başka bir kimseye baş eğmemişti. Daima abdestli bulunurdu. Konuştuğu zaman tatlı ve akıcı bir üslupla konuşurdu. Hak ve hakikati anlatmaktan çekinmez, büyük küçük herkese saygı ve sevgide kusur etmezdi.
Nakledilir ki: Fenarîzade Muhyiddin Efendi, zamanının vezirlerinden Ayas Paşa'ya bir hadiseden dolayı kırılmıştı. Mekke-i Mükerreme'de mücavir olarak bulunduğu sırada, Kâbe-i Muazzama'nın eşiğine yüz sürüp Allahü tealaya Ayas Paşa'nın helaki için beddua etti. Bedduadan sonra zikredilen vezirin helak olacağı kendine malum olup bu vezir helak oldu diye söyledi. Kısa zaman içinde vezirin öldüğü haberi duyuldu.
Eserleri: Hayatının başından sonuna kadar ilim tahsil etmek ve eser yazmakla meşgul olan Fenarîzade Muhyiddin Efendi; Arapça, Farsça ve Türkçe dillerine hâkimdi. Mekke-i Mükerreme'de mücavir iken tefsir okuttuğunda, tefsir ilmine dair bir eser yazmaya başlamıştı. Ancak bu tefsiri tamamlayamamıştır. Fıkıh ve tefsir ilimlerindeki yüksek derecesi yanında şairliği de bulunan Fenarîzade Muhyiddin Çelebi, şiirlerinde Muhyî mahlasını kullanmıştır. Fenarîzade'nin şu eserleri vardır:
-
1Sadrüşşeria Ta'likatı: Fıkıh ilmine dair bir eserdir.
-
2Hidaye Ta'likatı.
-
3Haşiye-i Şerh-i Miftah: Me'ani ilmine dairdir.
-
4Divan: Muhyî mahlasıyla yazdığı şiirlerinin toplandığı eseridir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Reşid Efendi Kısmı No: 772'de kayıtlıdır.
-
5Risale fî cevazi'l-meshi ale'l-huffeyn: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Kısmı No: 3710'da vardır.
