Kelam, fıkıh, matematik ve astronomi âlimi. İsmi Fethullah bin Ebu Yezid bin Abdülaziz bin İbrahim eş-Şaberanî eş-Şirvanî eş-Şamahî'dir. 820 (m. 1417) senesinde o zaman İlhanlı toprağı olan Azerbaycan'ın Şirvan nahiyesindeki Şamahı kasabasında doğdu. 891 (m. 1486) senesi Safer ayında burada vefat etti. Fethullah Şirvanî, daha ziyade matematik, astronomi ve coğrafya ilmindeki mahareti ile meşhur olmuş; Anadolu'da bu ilimlerin kurucularından sayılmıştır.
Tahsiline babasının yanında başladı. Sonra Serahs ve Tus'a gitti. Burada ilim okudu. Serahs'da Sa'deddin Teftazanî'nin kabrini ziyaret edip istifade etti. Tus'da Seyyid Ebu Talib'den Seyyid Şerif Cürcanî'nin Şerhu't-Tezkire'sini okudu. 839 (m. 1435) başlarında Semerkand'a gitti. Uluğ Bey'in medresesinde tahsil gördü. Başhoca Kadızade'den usul-ı fıkh, ilm-i cedel, ilm-i heyet (astronomi) ve hendese (geometri) okudu. Hocası kendisine 844 tarihinde (m. 1440) bizzat kaleme aldığı bir icazetname verdi. Bundan anlaşıldığına göre Şirvanî, Şerhu't-Tezkireti'n-Nasıriyye fi'l-Hey'e, Şerhu Muhtasari İbni'l-Hacib, Şerhu'l-Mevakıf, Şerhu'l-Mülahhas fi'l-Hey'e ve Şerhu Eşkali't-Te'sis adlı eserleri okudu. Uluğ Bey kendisine çok yakınlık gösterdi. Cemaleddin Yusuf bin İbrahim el-Erdebilî'nin Şafiî fıkhına dair El-Envar adlı eserini Farsça şerhedip Uluğ Bey'e ithaf etti. Şirvanî'nin Hanefî olduğu dikkate alınırsa Şafiî fıkhına dair bir eseri maharetle şerhedebilmesi, onun ilminin derecesine bir delildir.
Şirvanî Semerkand'da beş sene kadar kaldı. Sonra 844 (m. 1440) senesinde memleketi Şirvan'a döndü. Burada müderrislik yaptı. Hocası Kadızade, kendisine yıldızı yeni parlayan Anadolu'ya gitmesini tavsiye etmişti. Bu tavsiyeye uyarak Sultan II. Murad devrinin sonlarına doğru Anadolu'ya gitti. Kastamonu'da Candaroğlu İsmail Bey'den iltifat gördü. Burada yerleşip müderrislik yaptı. Kadızade'nin Şerhu'l-Mülahhas ve Şerhu Eşkali't-Te'sis kitapları Et-Telvih ve Şerhu'l-Mevakıf gibi kitapları okuttu. Çok talebe yetiştirdi. Muhyiddin Muhammed bin İbrahim en-Niksarî ve Kemaleddin Mes'ud bin Hüseyin eş-Şirvanî talebelerinin en önde gelenlerindendir. İsmail Bey, Niksarlı Muhyiddin Mehmed için, Kastamonu'da İsmail Bey Medresesi'ni yaptırdı.
Şirvanî, bir ara Bursa'ya giderek İstanbul'un fethi günlerinde fethe yardım maksadıyla burada kaldı. Tefsiru Ayeti'l-Kürsî'yi 857 (m. 1453) senesi başlarında burada yazıp kendisini himaye eden Veziriazam Çandarlı Halil Paşa'ya ithaf etti. El-Mecelle fi'l-Musikî adlı eserini da Fatih Sultan Mehmed'e ithaf etti. Halil Paşa idam edilince, hamisini kaybettiğini düşünerek Kastamonu'ya döndü. Burada yazdığı El-Feraid ve'l-Fevaid adıl eserini de Sultan Fatih'e ithaf etti.
870 (m. 1465) yılına doğru hacca gitmek üzere yola çıktı. Bir müddet Vasıt'ın Baderaiye köyünde kalıp ders verdi. Necmeddin bin Kadı Aclun kendisinden fıkıh, usul-i hadis, sarf, nahiv, meani, beyan, mantık okudu. 871 (m. 1467) senesinde haccını ifa etti. Mekke'de müderrislik yaptı. Mekke kadısının oğlu Ebussuud Cemaleddin İbn-i Zahire'ye ders okutup icazetname verdi. Buradan Kahire'ye geçti. Kahire'den İstanbul'a geldi. Burada tedrisat ve telifatla meşgul oldu. 883 (m. 1478) senesinde memleketine döndü. 891 senesi Safer ayında (m. 1486) Şamahı'da vefat etti. Bazı mehazlarda Kastamonu'ya geldikten sonra on yıl kadar yaşayıp burada vefat ettiği yazıyor ise de, doğru değildir.
Fethullah Şirvanî ile, doğu İslam dünyasındaki yüksek matematik bilgileri, Anadolu'ya taşındı, Ali Kuşçu ile kemale geldi. Ali Kuşçu da, Fethullah Şirvanî gibi Kadızade-i Rumî'nin talebesi idi. Kendisinden ders alan Necmeddin bin Kadı Aclun Şirvanî'yi ilim ve amelde fazilet sahibi bir kişi olarak anmaktadır. Kahire'de meşhur meani, beyan, mantık ve kelam âlimi Kîrmanî'nin “Benim talebem arasında Şirvanî'den üstün olanı var.” sözü de aslında Şirvanî'nin büyüklüğünü göstermektedir.
Eserleri: Fethullah Şirvanî çok talebe yetiştirdi ve kıymetli eserler telif etti. Hepsi yazma hâlde olup hiç biri neşredilmemiştir. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- Haşiye ala Şerhi'l-Mevakıf: Seyyid Şerif Cürcani'nin Şerhu'l-Mevakıf adlı eserine geniş bir haşiyedir.
2- Haşiye ala İlahiyyati Şerhi'l-Mevakıf: Sultan II. Bayezid'in mütalaası için yazılmıştır.
3- Şerhu Tehzibi'l-Mantık ve'l-Kelam: Teftazanî'nin meşhur eserinin şerhidir.
4- El-Fera'id ve'l-Feva'id fî Tavzihi Şerhi'l-Mülahhash: Çağmini'nin astronomiye dair eserinin Kadızade şerhinin açıklanması için yazılmıştır. Eseri Fatih Sultan Mehmed'e ithaf etmiştir.
5- Şerhu't-Tezkire fi İlmi'l-Hey'e: Nasirüddin Tusî'nin Et-Tezkire adlı eserinin şerhidir.
6- Şerhu'l-Envar fi-Ameli'l-Ebrar: Farsçadır.
7- Şerh-i Avamil: Abdülkahir el-Cürcanî'nin nahve dair eserinin Farsça tercüme ve şerhidir.
8- Tefsiru Ayeti'l-Kürsi.
9- Mecelletü'l-Musiki: Fatih Sultan Mehmed'e ithaf edilen eserin Frankfurt'ta 1986'da tıpkı basımı yapılmıştır.
10- Haşiye ala Şerhi Eşkali't-Te'sis: Hocası Kadızade'nin eserine şerhdir.
11- Haşiyetü't-Telvih: Teftazanî'nin usul-i fıkha dair meşhur eserine haşiyedir.
12- Şerhu'l-Merah: Ahmed bin Ali bin Mes'ud'un sarfa dair eserinin şerhidir.
13- Şerhu'l-İrşad fi'n-Nahv: Teftazanî'nin eserinin şerhidir.
