Hadis âlimi. Künyesi, Ebu Bekr olup, adı Ca'fer bin Muhammed bin Hasan'dır. El-Firyabî diye tanınır. 207 (m. 822) yılında Belh yakınlarındaki Faryab'da doğdu. Kadılık yapmış olan Ca'fer bin Muhammed, Türk asıllıdır. Bu sebeple Türkî nisbesiyle de anılır. Hemşehrisi Muhammed bin Yusuf'tan ayırmak için Firyabü's-sagir de denilmiştir.
Birçok âlimden ders almak, ilim öğrenmek ve hadis-i şerif dinlemek için birçok memleket dolaşmıştır. İlim, marifet ve idrak sahibi olan Firyabî, 301 (m. 913) senesinde Bağdat'ta vefat etmiştir.
Firyabî; Ebu Bekr bin Ebu Şeybe, Kuteybe bin Said, İbn-i Medenî, İbn-i Müsenna, Osman bin Ebu Şeybe, Yunus bin Habib, Ubeydullah bin Ömer Kavahirî, Ebu Mus'ab ez-Zührî, Muhammed bin Hasan, İbrahim bin Abdullah el-Hilal, Müzahim bin Sa'id, İshak bin Raheveyh, Abdurrahman bin Habib, Hişam bin Ammar, Ahmed bin İsa el-Mısrî, İshak bin Musa el-Ensarî, Muhammed bin Ebu Ömer ve daha birçok âlimden ilim tahsil etmiş, hadis-i şerif dinlemiştir. Kendisinden ise, Ahmed bin Süleyman, Ebu Bekr eş-Şafiî, Ebu Hüseyin el-Münadî, İbn-i Mahled el-Attar, Ramehürmüzî, İbn-i Adî, Ebu Bekr Acurrî Ahmed bin Süleyman en-Neccad, Ebu Ali es-Savvaf ve daha birçok âlim ilim öğrenmiş ve hadis-i şerif rivayet etmiştir.
Birçok âlim, Firyabî'nin sika (sağlam, güvenilir) ve hüccet olduğunu kabul ederler. Firyabî, Malikî mezhebindeydi. Onun meclisine hadis-i şerif dinlemek için binlerce insan gelirdi.
Bağdat'ta yaşayan Firyabî, ilim öğrenmek için Irak, Hicaz, Mısır, Şam ve Cezire'yi dolaşmıştır. Ali bin es-Savvaf, onun şöyle dediğini söyler: “Ben doğudan batıya ilim öğrenmek ve hadis-i şerif dinlemek için gittiğim yerlerde, âlimlerden 2014 hadis-i şerif öğrenerek yazdım.” Kâmil el-Kadı ise; “Firyabî, çok emin ve güvenilir bir kişidir.” demiştir.
Firyabî, vefatından 5 yıl önce kendisi için hazırlattığı Ebu Eyüb Kabristanı'ndaki mezarına uğrar ve orada tefekküre dalardı. Vefatından sonra buradaki mezarına değil de, Babü'l-enbar Kabristanı'na defnedildi.
Şöyle anlatılır: “Bir gün Firyabî Basra'da Ubeydullah bin Muaz'ın meclisinden dönüyordu. Yolda tuhaf hareketler yapan bir mecnun genç gördü. Halk etrafında toplanmıştı. Halk kendisinden, bu gencin kulağına ezan okumasını istediler. Firyabî onların isteğini kabul ederek, o mecnun gencin kulağına ezan okumaya başladı. Tam, “Eşhedü enne Muhammeden Resulullah.” dediği sırada, mecnun gençte bir değişiklik oldu. O gencin şuursuzca yaptığı hareketler kayboldu, bir süre sonra tamamen iyileşti.”
Yine şöyle anlatılır: “Biri Firyabî'ye gelerek şöyle dedi: “Akrabalarımla bir ihtilafım var, ben bundan vazgeçeceğim. Fakat bunu benim zilletime sayacaklarından korkuyorum.” Bunun üzerine Firyabî; “Zillet sahibi sen değil, zalim olan kimsedir.” buyurdu.
Firyabî, gece vakti mezarlığa uğrar, onlara selam verir ve; “Size ne oluyor ki, sözlerime cevap vermiyorsunuz?” der. Sonra da kendi kendine; “Vallahi, onlarla cevap vermeleri arasında büyük engel vardır. Ben de yakında onlar gibi olacağım.” derdi. Bunun üzerine sabaha kadar orada namaz kılardı.
Firyabî buyurdu ki: “Dostlarınızla sofraya oturduğunuzda, sofrada geçen süreyi uzatın. Çünkü bu zaman dilimi, Allahü tealanın huzurunda hesabını vermeyeceğiniz ömrünüzün bir parçasıdır.”
“Ben, bir daha bana ihtiyaç arzetmezler korkusu ile, düşmanlarımın bile ihtiyaçlarını gidermeye, bütün imkanlarımla gayret ederim.”
“Bütün kötülüklerin anahtarı, hiddettir.”
Eserleri: Firyabî'nin günümüze ulaşan eserleri şunlardır:
-
1Fezailü'l-Kur'an: Kur'an-ı Kerim'in özellikle Bakara, Âl-i İmran, Mülk surelerini okumanın, hatmetmenin faziletine, Peygamberimizin Kur'an-ı Kerim okuma şekline dair 197 rivayeti bir araya getiren bir eserdir.
-
2Delailü'n-nübüvve: Peygamberimizin mücizelerini gösteren 53 rivayeti ihtiva etmektedir.
-
3Kitabü's-sıyam: Oruçla ilgili 192 rivayeti ihtiva eder.
-
4Sıfatü'l-münafık: Nifak ve münafıklıkla ilgili 118 rivayeti ihtiva eden eser, Sıfatü'n-nifak ve zemmü'l-münafıkın adıyla da bilinir.
-
5Ahkamü'l-İdayn: Bayramlarla ilgilidir.
-
6Kitabü'l-kader: Kaza ve kader ile ilgili 450 hadis-i şerif ihtiva eder.
-
7Fevaid: Çeşitli konulara dair 44 rivayetin yer aldığı eserdir.
-
8Ma esnedühü Süfyan es-Sevrî: Süfyan-ı Sevrî'ye isnad edilen rivayetleri konu alan bir eserdir.
Firyabî'nin kaynaklarda geçen diğer bazı eserleri de şunlardır: Kitabü's-Sünen, Kitabü'z-Zikr, Kitabü'l-Medineti'l-münevvere, Kitabu Menakıbi Malik, Kitabü'r-Rü'ya, Kitabu edebi'l-İslam vb.
