Kimya ilminin temelini atan büyük İslam âlimi ve muhaddis. İsmi, Hâlid bin Yezid bin Muaviye bin Ebu Süfyan'dır. Annesi Fahite binti Utbe olup, Abdimenafoğullarındandır. 41-48 (m. 661-668) yılları arasında doğmuştur. Vefat tarihinde ihtilaf vardır; Zehebi'ye göre 90 (m. 708) senesinde Humus'ta vefat etmiştir.
Hâlid bin Yezid, kimya ilmine, dedesi Hazreti Muaviye'nin tavsiyesi ile yönelmişti. Halife Hazreti Muaviye, ilmî meseleleri halletmeleri için âlimlere büyük imkanlar verdi. O, aynı zamanda ilmin hamisi olup, sarayı ilim ve irfan merkezi durumunda idi. Kimya ilmi ile meşguliyet, Müslümanlar arasında Hazreti Muaviye'nin sarayında başladı, Hâlid bin Yezid ile yerleşti.
Yezid bin Muaviye'nin 64 (m. 683) senesinde vefatından sonra yerine geçen oğlu II. Muaviye tahttan 6 ay sonra feragat etti. Bunun üzerine Müslümanlar üç kısma ayrılmıştı. Bir kısmı Abdullah bin Zübeyr'in, bir kısmı Mervan bin Hakem'in, bir kısmı da Hâlid bin Yezid'in halifeliğini istiyordu. Fakat halifelik, Mervan bin Hakem'e nasip oldu. Hâlid bin Yezid, önceleri halife olmak için çalıştı ise de başarılı olamayınca kendisini ilme verdi. Bu sahada büyük merhaleler katetti. İlk planda kimya ilmine önem verdi. Bu yüzden Yunan ve Kıptî lisanları ile yazılmış eserleri Arapça'ya tercüme edecek kimseler getirtti. Gerek nazari, gerekse tatbiki ilimlere dair başka dillerden Arapça'ya ilk tercüme faaliyetlerini başlatan Hâlid bin Yezid'dir.
Hâlid bin Yezid, bilhassa kimya, tıp ve astronomi gibi bazı ilim dallarına önem verdi. Onun tıp ilmine önem vermesi halkın hastalıklarına çare bulması sebebiyle idi. Tıp ilmine ondan sonra İslam aleminde çok önem verilmiştir. Kimya ilmi, hastalıklar için ilaç yapmakta faydalı olduğundan, asırlarca tıp ilmine yardımcı olmuştur. Zaman tayini ve daha başka faydalı bazı hususları bilmek; yıldızların, ay, dünya ve güneşin hareketlerini bilmeye bağlı idi. Bunlar ise astronomi bilmeyi icap ettiriyordu. Bu hususta da çalışmaları olmuştur. Hâlid bin Yezid, ilmi çalışmalarıyla İslam âleminde tatbiki ilmi tesis etti. O, ilk Müslüman kimyacı olarak kabul edildiği gibi, bu ilmi tıbbın hizmetinde ve ilaç yapmakta ilk kullanandır.
Kaynaklarda Hâlid bin Yezid'in çok zeki, yiğit, cömert ve dindar bir kimse olduğu zikredilir. Güçlü bir hatip olup diyalektiği iyi kullandığı belirtilir. Kimya ilmini şiirle anlatacak kadar edebi tarafı güçlüdür. Hanımlarından Remle binti Zübeyr için yazdığı gazel meşhurdur. Hadis ilminde ikinci tabakadan muhaddis sayılmasına rağmen rivayet ettiği hadis sayısı beşi geçmemektedir.
Hâlid bin Yezid, ilmî çalışmaları yanında zühdü ve verası ile meşhur oldu. Gayet fasih konuşurdu. Fasih konuşması Kur'an-ı Kerim'i ezberlemiş olmasındandı. Vaktinin bir kısmını da insanlara vaaz-u nasihatta bulunmak ve sevgili Peygamberimizin temiz ve nezih ahlakını anlatmakla geçirirdi. Benî Ümeyye'ye devamlı nasihatta bulunurdu. Bunun için ona "Benî Ümeyye'nin Hakîmi" denirdi. Humus'un meşhur camisini o yaptırmıştır. Caminin yapımında dört yüz kölesini çalıştırdı. Caminin inşaatı bitince, hepsini Allahü tealanın rızası için azat etti. Ömrünün sonunda zamanını insanlardan uzak olarak evinde geçirdi. Kendisini daha fazla ibadete, okuma, araştırma ve eser yazmaya verdi.
Eserleri:
-
1Kitabu vasıyyetihi ila ibnihi fi's-san'ati
-
2Kitabu'l-hararat
-
3Kitabu's-sahifeti'l-kebir
-
4Kitabu's-sahifeti's-sagir
-
5Selasü resail fi's-san'ati
-
6Manzumetü firdevsi'l-hikme fî ilmi'l-kimya
-
7Kitabu'r-rahmet fi'l-kimya
Hikmetli Sözlerinden Seçmeler:
- “Yalnız kendi şahsi fikrine göre hareket eden (istişare etmeyen) kimse helaka uğramış demektir.”
- Ona, “En yakın nedir?” diye sorulduğunda; “Ecel.” cevabını verdi.
- “İnsanı en yalnız bırakan nedir?” diye sorulduğunda; “Ölümdür.” dedi.
- “Dünya nedir?” diye sorulduğunda; “Bırakılan mirastır.” dedi.
- “Zaman nedir?” diye sorulduğunda; “Ölüme götüren tabakalardır.” buyurdu.
