Mısır'da yetişen Hanefî mezhebi âlimlerinden. İsmi Ahmed bin Muhammed bin Ömer olup künyesi Ebü'l-Abbas, lakabı Şihabeddin'dir. Mısır'da bulunan meşhur Haface kabilesine mensup olduğundan, Hafacî ve Mısrî diye nisbet edilmiştir. 977 (m. 1569), başka bir rivayette 979 (m. 1571) senesinde Kahire yakınlarında Seryakus kasabasında doğdu. 1069 (m. 1659) senesi Ramazan-ı şerif ayının onikinci günü Kahire'de vefat etti.
Kendisi şöyle anlatır: “Temyiz yaşında (yedi sekiz yaşlarında) iken, zamanın Sibeveyh'i denilen dayım Ebu Bekr Şenvanî'den Arabî ilimleri okumaya başladım. Daha sonra ilerleyerek, me'ani, mantık ve başka ilimleri okudum. Ayrıca; Hanefî ve Şafiî mezhebi âlimlerinin yazdığı kitapları da okudum. Şeyhülislam Muhammed Remlî'nin derslerinde bulunup Sahih-i Müslim okudum ve ondan icazet aldım. Bundan sonra uzun müddet, Nureddin Ali Zeyyadî'nin derslerine de vam ettim, İbrahim Alkamî'den Şifa-i şerif kitabını okudum ve icazet aldım. Hanefî mezhebi âlimlerinden Ali bin Ganîm Makdisî'den hadis ilmini okudum. Bizzat kendi eli ile bana icazet yazdı. Bunlardan başka; Ahmed Alkamî, Muhammed Salihî eş-Şamî ve başka âlimlerden de ders aldım.”
Mısır'da çeşitli âlimlerden okuyarak ilim öğrendikten sonra babası ile birlikte Haremeyn'e (Mekke ve Medine'ye) giden Şihabeddin Hafacî, orada Ali bin Carullah el-Üsam ve başka âlimlerden okudu. Daha sonra İstanbul'a gidip ilim ve fazilet sahibi birçok zatla görüştü. Ganîzade Nadirî, Azmizade Mustafa Haletî ve Sa'dü'l-milleti ve'd-din ibni Hasan gibi âlimlerin ders ve sohbetlerinde bulundu. İlim ve fazilette yetişip kemale geldikten sonra Rumeli beldelerinde kadılık yaptı. Hatta Üsküp gibi meşhur büyük merkezlerde de vazife yaptı. Fazilet ve üstünlükleri her tarafa yayıldı. Sultan Dördüncü Murad Han tarafından Selanik kadılığına tayin edildi. Buradan Mısır kadılığına gönderildi.
Kadılığı esnasında da devamlı ilim öğrenmek, kitap telif etmek ve ders vermekle meşgul oldu. Talebe yetiştirdi. Abdülkadir-i Bağdadî ve Seyyid Ahmed Hamevî ondan ilim öğrenip fazilet ve üstünlükte meşhur olanlardandır. Daha sonra tekrar İstanbul'a gelirken Şam'a uğradı. Orada birkaç gün kaldı. Şam'ın fazılları, şiirlerle onun üstünlüklerini anlattılar. Şam ahâlisi ve âlimler, ona çok alâka gösterip çok ikramda bulundular. Halep'e uğrayıp sonra İstanbul'a geldi. Bir müddet sonra tekrar Mısır'a döndü. Hafacî, dil, edebiyat, belâgat ve dinî ilimlere vukufiyetiyle tanınmış ve otorite kabul edilmiştir. On bin ciltlik kütüphanesi talebesi Abdülkadir Bağdadî'ye kalmıştır.
Eserleri
Hafacî, zamanında bulunan büyük İslam âlimlerinin önde gelenlerinden, gözdelerinden idi. İlme çok hizmet etti. Çok kitap yazdı. Eserlerinden bazılarının isimleri şöyledir:
1- Habaya'z-zevaya fima fi'r-rical mine'l-bekaya: Ansiklopedik bir eser olup kendisinin ve oğlunun hocaları dahil yetmiş âlimin hayatları anlatılmaktadır. Eserin çeşitli kütüphanelerde yazması vardır.
2- Reyhanetü'l-elibba ve zehvetü'l-hayati'd-dünya: Yukarıdaki eserinin genişletilmiş hâlidir. Eserin üzerine Nefhatü'r-reyhane adıyla bir de zeyl yazılmıştır. Eser son olarak 1967'de Kahire'de basılmıştır.
3- Tırazü'l-mecalis: Edebî bir eser olup çeşitli mevzularda 50 meclisten oluşur. 1284'te Kahire'de basılmıştır.
4- Şifau'l-galil fima fî kelami'l-Arab mine'd-dahil: Arapçadaki yabancı kelimeleri alfabetik düzenlemiştir. 1952'de Kahire'de basılmıştır.
5- Şerhu Dürreti'l-gavvas fî evhami'l-havas: Edebî bir eserdir. Dördüncü Murad'a ithafen yazılmıştır. Eser 1299'da İstanbul'da basılmıştır.
6- Nesimü'r-riyaz fî şerhi Şifai'l-Kadı İyad: Siyerle ilgili Kadı İyad'ın Eş-Şifa adlı eserinin şerhidir. 1908'de Beyrut'ta basılmıştır.
7- İnayetü'l-Kadi ve Kifayetü'r-Radî: Kadı Beydavî'nin eserine yazdığı haşiye olup müellifin en hacimli eseridir. Eser 1283'te Bulak'ta basılmıştır.
8- Divanü'l-edeb fî zikri şuarai'l-Arab: Şairlerle ilgilidir. 1898'de Beyrut'ta basılmıştır.
9- Divan: Şiirlerini toplar. Çeşitli kütüphanelerde nüshası vardır.
Hafacî'nin kaynaklarda geçen diğer eserleri ise şunlardır: El-Kasaid, Makamatü'l-gurbe, El-Makamatü'l-Magribiyye, Makamatü's-Sasaniyye, Makamatü'r-Rumiyye, Hadikatü's-sihr, Eş-Şühübü's-seyyare, Haşiyetü Şerhi'l-fevaid, Zatü'l-emsal, Er-Rihle, Resailü'l-erbeun, Risale fî mutealliki'l-Besmele, Es-Sevanih, Havaşi'r-Razî ve El-Cami.
