Osmanlılar zamanında yetişen alim ve şairlerden. Doğum tarihi bilinmemektedir. 1189 (m. 1775) senesi Şevval ayında vefat etti. Mezarı, İstanbul Eyüp Sultan'da Şeyh Vahyî'nin kabri karşısında bulunan Daye Hatun Türbesi'ndedir. Üsküplü Mustafa Efendi'nin oğludur. Babası bir ara Bağdat defterdarlığı vazifesinde bulunmuştur. Hanif Efendi Şeyhülislam Arif Hikmet Bey'in zikrettiğine göre, evvelce Baltacılar zümresinden idi. Baltacılar, Osmanlılarda saray muhafız alayında olanlara verilen isimdir. Müstekimzade ise kayınpederi vesilesiyle bostancı ocağı katibi olduğunu, daha sonra Koca Mustafa Paşa evkafı katipliğine tayin edildiğini söyler.
İstanbul'da medrese tahsili gördü. Hadis ve siyer üzerinde çalıştı. 1 Cemaziyelevvel 1147 (m. 1734)'de hariç medresesi müderrisi oldu. Bunu takip eden üç sene içinde yazdığı beş eser ilmî kudretini gösterir. Hicaz'a müfettiş olarak gönderildi. Burada Hicaz ulemasıyla görüştü. Mekke-i Mükerreme'de Ed-Dürrü's-Semin adında hadis-i erbain şerhini telif etti. Bu eserini orada bulunan Mısırlı muhaddis Abdülvehhab bin Ahmed Berekat el-Ahmedî et-Tantavî'ye takdim etti. Tantavî bu kitabı çok beğenip bir de takriz kaleme aldı. Hanif Efendi'ye Buharî okutma icazeti verdi.
21 Rebîülahir 1166'da (m. 1753) sahn müderrisliğine tayin edildi. Ertesi sene Mimar Kasım Medresesi'ne nakledildi. Bir müddet sonra da Süleymaniye Medresesi'ne müderrisi oldu. 1177 yılı Ramazan ayı başında (m. 1764) Galata kadısı tayin edildi. 1185 yılı Zilkade ayında (m. 1772) Bursa kadılığına getirildi. Buradan emekliye ayrıldı. İstanbul'a döndü. 1189 senesi Şevval ayında (m. 1775) vefat etti. Eyüp Sultan'da Şeyh Vahyî'nin kabrinin karşısında Daye Hatun Türbesi'ne defnolundu. Sevdiklerinden şair Pertev Efendi onun vefatına tarih olarak; “Hüzn ile naçar tarihin dedim, Adn'e mahviyyet ile gitti Hanif.” beytini söylemiştir.
Zamanın meşhur hattatlarından Katibzade Mehmed Refî' Efendi'ye talebe oldu. Ondan sülüs, nesih ve ta'lik yazılarını meşketti. Eserlerinin çoğunu kendisi yazdığı gibi, pek çok eseri de istinsah etti. Bunların bir kısmı Süleymaniye Kütüphanesi'nde Mihrişah Sultan kısmında ve Millet Kütüphanesi'ndedir. Balat semtinde otururdu. Abacı Hüseyin Efendi'nin damadı idi. İki oğlundan Hanifzade diye bilinen Ahmed Tahir Efendi'nin telifatı vardır. Türkçe Hilyetü'l-Evliya ve Ravdatü'l-Asfiya müellifi Süleyman Vecdî Efendi de diğer oğludur. Nakşibendî şeyhi Ahmed Yekdest Cüryanî'nin İstanbul'daki halifelerinden Tatar Ahmed Efendi'ye mürid oldu. Akıcı, fakat Arabî ve Farisî terkiplerle süslü bir üslubu vardır. Güçlü bir şairdir. Müstekimzade Süleyman Sadeddin Efendi'nin hocalarındandır. Bunun El-Hediyyetü's-Seferiyye adlı eserine yazdığı Arapça takrizin sonundaki kıta şiirdeki kudretinin bir timsali kabul edilir.
Hanif mahlasıyla şiir yazan üç Osmanlı âlim ve şairi vardır. Bunlardan en meşhuru Hanif İbrahim Efendi'dir. Diğerlerinden biri sonradan “Servet” mahlasını alan divan sahibi İstanbullu Osman Efendi'dir. 1180 (m. 1766) senesinde vefat etmiştir. diğeri yine divanı ve çeşitli eserleri bulunan İstanbullu şair ve hattat Seyyid İbrahim Hanif Bey'dir. 1217 (m. 1802) senesinde vefat etmiştir. Bunların eserleri zaman zaman sehven Hanif İbrahim Efendi'ye nisbet edilmektedir.
Eserleri: 1- Hulasatü'l-Vefa fî Şerhi'ş-Şifa: Matbudur. Şeyhülislam İshak Efendi'ye takdim ettiği bu tercüme ve şerh mahiyetindeki eseri sebebiyle Hanif Efendi “Şarih-i Şifa” diye anılır. Eser 1317'de İstanbul'da iki cilt halinde basılmıştır. Müellif hattı bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Serez Kısmı No: 378'de kayıtlıdır.
2- Gayetü'l-Meram fî Tahriri Ehadisi Şir'ati'l-İslam: İmamzade Muhammed'in adaba dair meşhur eserindeki hadis-i şeriflerin tahricine dairdir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 406'da bulunmaktadır.
3- Ed-Dürretü'l-Esma fî Beyanı Ebhe'l-Esma: Hazreti Peygamber'in isimlerini izah eder. Müellif nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Türkçe Yazmalar No: 2570'de kayıtlıdır.
4- El-La'lü'l-Musaffa fî Ziyareti'l-Mustafa: Peygamber Efendimizin kabrini ziyaret adabından bahseder. Müellif nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Kısmı No: 3841/2'de kayıtlıdır.
5- Menhecü'l-Edib fî Şerhi Ünmuzeci'l-Lebib: İmam-ı Süyutî'nin Peygamber Efendimizin hasais ve şemailine dair Ünmuzecü'l Lebib kitabının tercüme ve şerhidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Kısmı No: 4303'de kayıtlıdır.
6- Esmaü Ehli Bedr: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 2691/6'da kayıtlıdır.
7- El-Asl ve'l-Fer'ü Şerhi Hadisi Ümmi Zer: Müellif Hattı nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Çelebi Abdullah Kısmı No: 70/2'de kayıtlıdır.
8- Ed-Dürrü's-Semin: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 311/1'de kayıtlıdır.
9- Erba'une Hadisen bi-Lafzateyn: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 311/4'de kayıtlıdır.
10- El-A'dad fî İ'dadi'z-Zad li'l-Mead: Müellif hattı nüshası İstanbul Üniversite Kütüphanesi Türkçe Yazmalar No: 1704'de kayıtlıdır. Müellif daha sonra bu eserini Muhtasaru'l-A'dad adıyla kısaltmıştır. Bu özetin bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Aşir Efendi Kısmı No: 418/3'de kayıtlıdır.
11- Dürrü's-Sehabe fî Fedaili'l-Hat: Kalem ve yazının faziletine dair kırk hadistir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 311/3'de kayıtlıdır.
12- Muhtasaru Muarrebati'l Cevalikî: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 2691/3'de kayıtlıdır.
13- Risaletü'l-Gasb: Müellif nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Türkçe Yazmalar No: 3446'da kayıtlıdır.
14- Tercüme-i Mecami' fi'l-Usul: Hadimî'nin usul-i fıkha dair Mecami adlı eserinin tercümesidir. Bir nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Türkçe Yazmalar No: 3692'de kayıtlıdır.
15- Sehmü'l-İsabe: Ok ve yayla alâkalı kırk hadistir. Müellif hattı, Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 311/2'dedir.
16- Er-Rasihü'l-Mensuh ve'n-Nasih, 17- Durub-i Emsal. Bu iki eserin nüshasına rastlanmamıştır.
