Büyük fıkıh ve hadis âlimlerinden. Künyesi, Ebu Abdullah'tır. Yemen asıllı Tucib kabilesindendir. 166 (m. 782)'de Mısır'da doğup, 243 (m. 858)'de yine orada vefat etti. Şafiî mezhebi âlimlerinden olan Harmele bin Yahya, Abdullah bin Vehb, İmam-ı Şafiî, Eyyub bin Süveyder-Remlî, Bişr bin Bekr ve birçok âlimden ilim öğrenip, hadis-i şerif rivayet etmiştir.
İmam-ı Müslim, İbn-i Mace, Ebu Dücane, Ahmed bin İbrahim el-Mısrî, Ebu Abdurrahman, Ahmed bin Osman ve pek çok âlim de Harmele'den rivayette bulunmuşlardır.
Zamanın valisi, büyük âlim ve muhaddis Abdullah bin Vehb'i kadı (hakim) yapmak istiyor, o ise bunu kabul etmiyordu. Vali ise onu kadı yapmakta ısrar ediyor ve arattırıyordu. O da bir yere gizlenmişti. İşte bu sırada Harmele bin Yahya, Abdullah bin Vehb'in yanında bulunduğundan çok istifade etmiş, en fazla ondan hadis-i şerif yazmıştır.
İmam-ı Şafiî'den; “Farzları yaptıktan sonra, insanı Allahü Teâlâ'ya yaklaştıran amellerin en üstünü ilim öğrenmektir.” buyurduğunu rivayet etmiştir.
Harmele; Abdullah bin Vehb'den şöyle rivayet etti. Sa'id bin Zeyd bin Amr bin Nüfeyl'in evinin bir kısmında, Erva denen bir kadın, hakkı olduğunu iddia edip, kadıya başvurdu. Bunun üzerine Sa'id bin Zeyd; “Evi tamamen ona bırakınız, tamamı onun olsun. Ben Resulullah'tan işittim: “Kim haksız yere bir karış yer alırsa, kıyamet gününde yedi kat yer boynuna dolanacaktır.” buyurdu.” dedi. Sonra; “Allah'ım, eğer bu kadın yalancı ise; gözlerini kör et ve kabri de evi olsun.” diye dua etti. Daha sonra o kadın kör oldu, elleriyle duvarları yoklayarak yürürdü ve, “Bana Sa'id bin Zeyd'in bedduası tuttu.” derdi. Daha sonra, bir gün evde dolaşırken, evinde bulunan kuyuya düşüp, bu kuyu onun kabri oldu.
Şafiî fıkhına dair El-Muhtasar ve El-mebsut adlı iki eser yazmıştır.
Harmele bin Yahya'nın rivayet ettiği hadis-i şeriflerden bazıları şunlardır:
“Kim bana itaat ederse, Allahü Teâlâ'ya itaat etmiş olur. Kim bana isyan ederse, Allahü Teâlâ'ya isyan etmiş olur.”
“Sarhoşluk veren her içki haramdır.”
“Vaktiyle bir adam, insanlara borç para verir, hizmetçisine de, bir fakire gidersen, onun borcunu siliver, ondan bir şey isteme. Umulur ki, Allahü Teâlâ bizi affeder, derdi. Nihayet bu zat Allahü Teâlâ'ya kavuştu. Allahü Teâlâ da onu affetti.”
Harmele, İmam-ı Şafiî'den rivayet ettiği hadis-i şerifte, Peygamberimiz buyurdu ki: “Humma (sıtma) hastalığındaki hastanın ateşi, Cehennem hararetindedir. Onu su (içmesi) ile söndürünüz.”
“Her kim, Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsa, ya hayır söylesin veya sussun. Her kim Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsa, komşusuna ikram etsin. Her kim Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsa, misafirine ikram etsin.”
“Her peygamberin bir duası vardır. Ben de inşaallah duamı, kıyamet gününde ümmetime şefaat için saklamak istiyorum.”
“Her kim sıdk ile Allah'tan şehitlik dilerse, Allah onu şehitlerin menziline ulaştırır. Velev ki, yatağında ölmüş olsa bile.”
“Sakın sizden biriniz sol eliyle yemesin ve onunla içmesin. Çünkü, şeytan sol eliyle yer, sol eliyle içer.”
“Ben size neyi yasak edersem ondan sakının, neyi emredersem gücünüz yettiği kadar onu yapın. Sizden öncekileri, ancak çok sualleri ve Peygamberleri üzerinde ihtilafları helak etmiştir.”
“Her kim rızkının bollaştırılmasını ve ecelinin geciktirilmesini arzu ederse, sıla-i rahm yapsın.”
“Ya Aişe! Şüphesiz ki Allah refiktir. Rıfkı sever. Sertlik gösterene ve hiç kimseye vermediğini, yumuşak davranana verir.”
“İnsanların en kötüsü, iki yüzlü kimsedir.”
Harmele bin Yahya'nın; Hazreti Aişe (radiyallahü anha) hazretlerinden rivayet ettiği, “Ya Aişe! Şüphesiz ki Allahü Teâlâ refiktir. Rıfkı (yumuşaklığı) sever. Sertlik gösterene ve hiç kimseye vermediğini, yumuşak davranana verir” manasındaki hadis-i şerifin yazılı olduğu bir kıta.
“Müslümanın Müslüman üzerinde beş hakkı vardır: Selamına cevap vermek, hastasını dolaşmak, cenazesinde bulunmak, davetine gitmek, aksırdığı zaman elhamdülillah deyince yerhamükellah demek.”
