Son asırda yaşamış Osmanlı âlimlerinin büyüklerinden. 1258 (m. 1842) senesinde Harput'ta dünyaya geldi. 1334 (m. 1916) senesinde İstanbul'da vefat etti. İsmi Abdüllatif Lütfi olup, ailesi hakkında fazla bilgi yoktur. Doğumundan üç asır evvel Harput'un Germili köyüne yerleşen Koca Mehmed Ağa'nın oğlu Mustafa Ağa'nın 5. kuşaktan torunudur.
Yakın akrabası Harput müftisi Ömer Naimî Efendi'den okudu. Sonra İstanbul'da Fatih medresesine devam ederek icâzet aldı. Adana'da müderrislik yaptı. Evlenerek İstanbul'a döndü. Bayezid Câmii'nde dersiamlık ve Meclis-i Tedkikat-ı Şer'iyye âzalığı yaptı. Tekke arkadaşı Ticaret ve Nafia Nazırı Zihni Paşa'nın hocası oldu. Zihni Paşa Selânik vâlisi olunca, beraber gitti. Burada 10 sene kaldı.
Genç yaşta Harputlu Nakşî şeyhi Beyzâde Hacı Ali Efendi'ye mürid oldu. İstanbul'da Şeyhülislâm Üryânîzâde Es'ad Efendi'den ve aynı zamanda Divan-ı Hümâyun kâtipliği yapan Necip Efendi'den feyiz aldı. Selânik'de iken Halvetî meşâyihinin sohbetinde bulundu.
Selânik'ten 1319 (m. 1901) senesinde İstanbul'a döndü. Dârülfünun'a ilm-i kelam müderrisi tayin edildi. Aynı sene Haremeyn pâyesi verildi. Huzur Dersi muhatabı oldu. Dârülfünun'da hocalık yaparken, Medresetü'l-Vaizin'de de ilm-i kelam dersi verdi. 1910 senesinde hacca gitti. Burada sohbet ve vaaz verdi. Arap ulemasının takdirlerini kazandı. Çok talebe yetiştirdi ve icâzet verdi. Tokatlı Nuri Efendi en önde gelen talebesidir.
Tarih-i İlm-i Kelam kitabını bitirmeye yakın rahatsızlandı. 17 Şevval 1334 (m. 16 Ağustos 1916) tarihinde İstanbul'da vefat etti. Merkezefendi Kabristanı'ndadır. Vefatını iki sene önce verenler de vardır. Faik adında tıbbiye mektebinden mezun, fakat ticaretle meşgul bir oğlu vardır.
Harputî, İslâm dünyasının kelam ilminde geri kaldığı; garp ilim ve felsefe fikriyatındaki inkişaflara paralel olarak, kelam ilminin yeniden tedvin edilmesi gerektiği kanaatine varmıştır. Tabiî ilimlerin takip edilmesini ve İslâmiyetin objektif ilme aykırı olmadığını müdafaa etmiştir. Tenkihü'l-Kelam kitabı buna bir misaldir. Bu kitabında, tabiî hâdiselerle, Kur'an-ı Kerim ayetlerinin tenakuz taşımadığını isbata çalışmıştır. Bu bakımdan ilm-i kelamın üçüncü devresinin ilk temsilcilerinden biri sayılmıştır.
Eserleri:
-
1Mecalisü'l-Envar: Mev'iza cinsinden bir eserdir. Memleketimizde uzun yıllar vaaz kitabı olarak kullanılmış; defalarca basılmıştır.
-
2Tenkihu'l-Kelam: Dârülfünun ve Medresetü'l-Vaizin'de kelam dersi verirken yazmıştır. Matbudur.
-
3Tekmile-i Tenkihu'l-Kelam: Dârülfünun ve Medresetü'l-Vaizin'de kazandığı tecrübeleri, aksettirdiği eseridir. Sonra kitabın aslıyla beraber tab edilmiştir.
-
4İlm-i Hey'et ile Kütüb-i Mukaddese Arasındaki Zâhirî Hilâfın Tevcih ve Tevfîki Hakkında Risâle. Tenkihu'l-Kelam'ın arkasında tab edilmiştir.
-
5Tarih-i İlm-i Kelam (İstanbul 1332).
“Abdüllatif Harputî'nin en mühim eseri Tenkihu'l-kelam adlı eserinin kapak sayfası.”
“Abdüllatif Harputî'nin Tarih-i ilm-i kelam adlı eserinin kapak sayfası.”
