Son devir Osmanlı âlimlerinden. Yüz onuncu Osmanlı şeyhülislamıdır. İsmi Hasan Fehmi'dir. Ilgınlı Osman Efendi'nin oğludur. Eskiden Ilgın'ın Akşehir'e bağlı olması sebebi ile Akşehirli diye bilinir. 1210 (m. 1795) senesinde Akşehir'de doğdu. 1298 (m. 1881)'de Medine-i Münevvere'de vefat etti. Cennetü'l-Bakî kabristanında defnedildi.
Küçük yaşından itibaren ilim tahsiline merak duyup Konya'ya gitti. Her türlü yokluk, sefalet ve sıkıntıya göğüs gererek, ilim öğrenmeye devam etti. İlim öğrenmekten bir gün dahi uzak kalmadı. Devam ettiği okulun derslerini başarıyla bitirip icazet (diploma) aldı. Fakat bir diplomaya kanaat getirmedi. Amasya'dan Konya'ya gelen Kara Halil Efendi ile birlikte, yüksek ilimleri tahsil etmek için İstanbul'a geldi.
"Hasan Fehmi Efendi'nin bir fetvası."
Arkadaşıyla birlikte Vidinli Mustafa Efendi'nin derslerine devam etmeye başladı. Çok istifade edip açılan rüus (diploma) imtihanını birincilikle kazandı. Ayasofya Camii'nde ders vermeye başladı. 1263 (m. 1847)'de “Hariç” rütbesiyle Fethü'l-Gazi Medresesi müderrisliğine tayin edildi. Birçok medresede müderrislik yapıp ilim öğrettikten sonra Sahn-ı seman Medresesi müderrisliğine ulaştı. Birçok talebe yetiştirip icazet verdi. Vakfiyesinde sadece şeyhülislamların ders okutabileceği şart koşulmuş olan Bayezid Medresesi'nde ders vekili olarak vazife aldı.
1277 (m. 1861)'de Sultan Abdülaziz Han'ın padişah olmasından sonra Padişah'a hoca olup Camiu'r-riyaseteyn ünvanına sahip oldu. Onun iltifat ve ihsanlarına kavuştu. 1279 (m. 1862)'de Mekke-i Mükerreme payesine, yedi ay sonra da İstanbul payesine ulaştı. 1280 (m. 1863) senesinde Sultan Abdülaziz Han'ın Mısır seyahatine katıldı. Orada Hatib Efendi'nin okuduğu hutbeyi hazırladı. Camiu'l-Ezher'in meşhur âlimi Şeyh Saka hazretleriyle görüşüp çok sohbet etti. Mısır âlimleri, onun ilimdeki yüksekliğini ve kudretini takdir ettiler.
1284 (m. 1867)'de Anadolu ve arkasından Rumeli kazaskeri oldu. Şeyhülislam El-Hac Mehmed Refik Efendi'nin şeyhülislamlıktan ayrılmasıyla, 1285 (m. 1868)'de şeyhülislamlık makamına yükseltildi. Zamanında din düşmanları, çeşitli kılıklara girerek İslamiyeti içeriden yıkmaya ve Müslümanları doğru yoldan ayırmaya çalışıyorlardı. Bu sinsi ve azılı din düşmanlarından biri olan, din bilgisi az, dinine ve vatanı olan Afganistan'a ihanet etmekten çekinmeyen Cemaleddin Efganî, Âli Paşa tarafından İstanbul'a getirilerek vazife verildi. O zaman darülfünun yani üniversite rektörü olan ve Sadrazam Mustafa Reşid Paşa tarafından Paris'te yetiştirilen Hasan Tahsin tarafından Efganî'ye İstanbul'da konferanslar verdirildi. Ulu orta konuşup din düşmanlığını ortaya koyunca Şeyhülislam Hasan Fehmi Efendi vermiş olduğu fetvayla, Cemaleddin Efganî'nin doğru yoldan ayrıldığını ve küfre gittiğini ortaya koydu. Âli Paşa, Cemaleddin Efganî'yi İstanbul'an çıkarmaya mecbur kaldı.
Hasan Fehmi Efendi, 1288 (m. 1871)'de şeyhülislamlık vazifesinden ayrıldı. 1291 (m. 1874)'te ikinci defa şeyhülislamlığa getirildi. 1293 (m. 1876)'da bu vazifeden tekrar ayrıldı. İki şeyhülislamlığı müddeti toplamı 6 yıl 3 ay 10 gündür. 1293 (m. 1876)'da, Medine-i Münevvere'ye gönderildi. Hac vazifesini ifa edip Peygamber Efendimizin mübarek kabrini ziyaret ettikten sonra Medine-i Münevvere'de kalıp ibadet ve taatle meşgul iken vefat etti.
Hasan Fehmi Efendi, zamanının âlimlerindendi. Aklî ve naklî ilimlerde derin âlim, fıkıh ilminde mütehassıstı. Arapça ve Farsça dillerine hâkim idi. Fazilet ve güzel ahlâk sahibi olup birçok talebe yetiştirmişti. Fetvalarının altına imzasını atarken, “Ketebehu el-fakir Hoca-i Hazreti Şehriyarî Hasan Fehmi el-Hüseynî.” (Bu fetvayı padişahın hocası, Fakir Hasan Fehmi el-Hüseynî yazdı) diye yazardı. “Murassa-i Osmanî” ve “Birinci Mecidî” nişanlarına sahipti.
Eserleri:
1- El-Kasidetü'l-Aziziyye: Manzum bir risaledir. Eserin yazma bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Bağdatlı Vehbi Efendi Kısmı No: 2178'de kayıtlıdır. Eser 1285'te İstanbul'da basılmıştır.
2- Risale fi'l-mantık: Mantıkla ilgili olan bu eser 1292'de İstanbul'da basılmıştır.
3- Haşiye ala emsileti'd
"Hasan Fehmi Efendi'nin ders verdiği Ayasofya Camii."
"Padişah tarafından Şeyhülislam Hasan Fehmi Efendi'ye de verilen 1. Derece Mecidî Nişanı Takımı."
Dürri'n-naci: Eser mantıkla ilgilidir. Süleymaniye Kütüphanesi Hasan Hayri Abdullah Kısmı No: 107/9'da yazması olan eser, 1285'te İstanbul'da basılmıştır.
4- İrşadü'l-mübtedî ale'l-Birgivî: Avamil şerhidir. 1285'te İstanbul'da basılmıştır.
5- En Netayicü's-sultaniyye: 1285'te İstanbul'da basılmıştır.
6- Er-Ravdatü'l-hakaniyye: Belagatla ilgilidir ve 1285'te İstanbul'da basılmıştır.
7- Ta'lika ala Şerhi'l-İsam: 1285'te İstanbul'da basılmıştır.
8- Risale-i Felizalih: 1285'te İstanbul'da basılmıştır.
9- Risaletü'l-imtihan li'r-rüus: 1858'de İstanbul'da basılmıştır.
10- Mir'atü efkari'r-rical li yetemeyyeze erbabü'l-kemal: Devrin şeyhülislamı Mehmed Sa'deddin'in isteği ile yazılmıştır. Süleymaniye Kütüphanesi Tırnovalı Kısmı No: 1736'da yazması vardır. 1280'de İstanbul'da basılmıştır.
11- Haşiye ala şerhi'l-Akaid: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Yozgat Kısmı No: 344'te vardır.
12- Ta'lika ala Haşiye ala Şerhi'l-Akaid: Siyalkutî'nin eseri üzerine bir ta'likattır.
13- Er-Risale fî keyfiyeti imanı Fir'avn.
Hasan Fehmi Efendi'nin ayrıca Şerh ala Salati'l-Feyziyye li'ş-Şeyhi'l-ekber, Arapça bir Divan ve Celaleddin-i Rumî'nin bir münacatına bir Tahmis'i vardır.
İlmiyye salnamesi; sh. 599
Maruzat; sh. 228
Kamusü'l-a'lam; cilt-3, sh. 1952
Osmanlı Müellifleri; cilt-1, sh. 216
Tarih Musahabeleri; sh. 306
Tam İlmihâl Se'adet-i Ebediyye (Hâl tercemeleri bahsi)
Faideli Bilgiler; sh. 306
Yeni Rehber Ansiklopedisi; cilt-8, sh. 329
