Tarih ve biyografi âlimi. İsmi Hüseyin, babası 1160 (m. 1747) senesinde vefat eden Hacı İsmail Ağa'dır. Hacı İsmail Ağa, İstanbul'un Ayvansaray semtinde Toklu Dede mahallesinde oturur, Sultan Mehmed Han'ın kızı Hadice Sultan'ın teberdarlarının kethüdalığı ve Damat Hasan Paşa'nın hizmetiyle meşgul olurdu. Hüseyin Efendi, Toklu Dede mahallesinde doğdu. Doğum tarihi bilinmemektedir. Toklu Dede Camii imamı Şeyhü'l-kurra Halil Efendi'den Kur'an-ı Kerim kıraatini öğrendi. Kur'an-ı Kerim'i başından sonuna kadar ezberlediğinden Hafız lakabı verildi. Toklu Dede Mescidi, daha önce kilise idi. Fatih Sultan Mehmed Han İstanbul'u fethedince camiye çevirdi. Bu camiye Şeyh Toklu İbrahim Efendi türbedar ve imam tayin edildi.
Bu mübarek yerde nice büyükler, yıllarca hizmet verdiler. Civarda bulunan Emir Buharî dergâhı da nice büyükleri bağrında barındırırdı. Çok sayıda kâmil insanın yetişmesine vesile oldu. Hüseyin Efendi, bu dergâhın şeyhlerinden Ahmed Karamanî zamanına yetişti. Mehmed Emin Tokadî gibi büyükleri görmekle şereflendi. Yeniçeri sekban zümresine dahil olan Hüseyin Efendi, Baltacılar kethüdalığında bulundu. Mehmed Emin Tokadî hazretlerinin talebelerinden Müstakimzade Süleyman Sa'deddin Efendi'nin ilim ve feyzinden de istifade eden Hüseyin Efendi, 1201 (m. 1786) senesinde vefat edip Eyüp'te Zal Mahmud Paşa Camii avlusuna defnedildi. Ancak kabir taşına burada rastlanmamıştır.
Eserleri:
1- Hadikatü'l-Cevamî: Ayvansarayî Hüseyin Efendi bu eserini, hocası Müstakimzade'nin tavsiyesi ile yazdı. Eserinde, İstanbul'daki cami ve mescitleri yaptıranlar, yapanlar ve minber koyanlar, camilerin bahçesinde medfun olanlar hakkında bilgiler verdi. Eserini ince bilgilerle süsledi. Bu cami ve mescitlerin her birinde en az bir vakit, bazılarında birkaç vakit namaz kıldı. Pek çok mübarek kimsenin Allah aşkıyla akan gözyaşları ile yıllarca ıslattıkları bu mescit ve camileri yaptıranların, hayırla yad edilmelerine vesile oldu. Müslümanların senelerce namaz kıldıkları mescitlerin ve arazilerinin, daha sonra bazı sahtekârlar tarafından çalınıp işgal edilmesine kısmen de olsa mâni oldu. Bu eseri yazabilmek için dolaşması onun varlıklı biri olduğunu göstermektedir.
Zal Mahmud Paşa Camii'nin avlusundaki mezarlıktan bir görünüş
Hüseyin Ayvansarayî hazretlerinin avlusuna defnedildiği Eyüp'teki Zal Mahmud Paşa Camii
1193 (m. 1779)'da tamamlanmış olan Hadikatü'l-Cevamî'e, daha sonra Seyyid Ali Efendi tarafından bir zeyl (ilave) yapıldı. Yapılan bu zeyl ile 1253 (m. 1837) senesine kadar İstanbul'da inşa edilen cami, mescid, dergâh ve banîleri hakkında bilgi verildi. Eser 1264 (m. 1848)'de İstanbul'da taş basması olarak basıldı.
2- Mecmua-i Tevarih: Bu eserinde cami ve tekkelerden başka, çeşmelerin yapılış tarihleri ve bazı meşhurların vefat tarihleri düşürülmüş tarih manzumeleri verilmiştir. Müellifin kütüphanesinden çıkan bir nüsha, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine Kısmı No: 1565'tedir. Eser Latin harfleri ile 1985'te İstanbul'da basılmıştır.
3- Vefeyat: Bu eserde padişah ve meşhur kişilerin vefat tarihleri verilmiştir. Eserin bir nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi TY. No: 2539'da kayıtlıdır. Eser 1978'de İstanbul'da basılmıştır.
4- Eş'arname-i Müstezad: Çeşitli divanlardan derlediği beyitlere kendi ilaveleri ile meydana getirdiği bir antolojidir. Bir nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi TY. No: 5466'da kayıtlıdır.
5- Aşık Ömer Divanı: Aşık Ömer'in şiirlerini bir araya toplamıştır. Eser İstanbul'da tarihsiz olarak basılmıştır.
Hüseyin Ayvansarayî hazretlerinin yazmış olduğu İstanbul'daki camileri anlatan Hadikatü'l-cevami adlı eserin yazma nüshasının ilk iki sayfası (sağda) ve matbu ilk sayfası (solda). Yazma nüsha Köprülü Kütüphanesi MAB Kısmı No: 381'de kayıtlıdır.
