Hadis, fıkıh ve fen âlimi. İsmi Abdülmümin bin Abdülhak bin Abdullah bin Ali bin Mes'ud bin Şemail el-Bağdadî olup künyesi Ebü'l-Fedail, lakabı Safiyyüddin'dir. İbn-i Abdülhak veya İbn-i Şemail diye de bilinir. Babası, Bağdat'taki İbn-i Abdülmuttalib Camii'nin hatibi idi. Dedesi de İbn-i Şemail diye bilinir. İbn-i Abdülhak el-Bağdadî 658 (m. 1260) senesi Cemaziyelahir ayının onyedisinde Bağdat'ta doğdu. 739 (m. 1338) senesi Safer ayının onunda Bağdat'ta vefat etti. İmam-ı Ahmed Kabristanı'na defnedildi.
İbn-i Abdülhak el-Bağdadî pek çok âlimle görüştü. Bağdat'ta Abdüssamed bin Ebü'l-Ceyş, Ebü'l-Fadl bin ed-Debab, Kemalü'l-Bezzar ve İbni Kessar'dan, Dımaşk'ta; Şeref Ahmed bin Hibetullah bin Asakir'den, Mekke'de; El-Fahr et-Turizî, Ahmed bin ibni Zeyban, Zeyneb binti Mekkî, İbni Vaddah ve başkalarından hadis-i şerif dinledi ve
rivayette bulundu. İbn-i Buharî'den icazet (diploma) aldı ve rivayette bulundu.
İbn-i Abdülhak el-Bağdadî önce Ebu Talib Abdurrahman bin Ömer el-Basrî'den fıkıh ilmini öğrendi. Uzun zaman bu zatın derslerine devam edip fıkıh ilminde fetva makamına yükseldi. Bilhassa feraiz ilminde, cebir, mukabele, hendese (matematik), astronomi ve tıp gibi fen bilgilerinde üstün derecelere ulaştı. Ayrıca tarih, lügat, nahiv ve edebiyat gibi ilimlerde de söz sahibiydi.
Kadı Burhaneddin ez-Zer'î; “Abdülmümin bin Abdülhak el-Bağdadî fen ilimlerinde ve feraiz ilminde hocamız idi. Bu hâlimle oraya gitmek mümkün olsaydı, onu ziyarete giderdim.” diyerek onu övdü.
İbn-i Abdülhak, fazilet sahibi olup imamlık makamına yükseldi. Güzel ahlâk sahibiydi. Herkesten hürmet görürdü. Yalnızlığı severdi. Birçok şiir yazdı. Yazdığı bir şiirde özetle şöyle demektedir:
“Allahü tealayı iste. O'ndan başka bir şeyi isteme. O'nun mahlukatından bir şey bekleme. Arzu ve emelini mahluka bağlama. Faziletler, bütün üstünlükler ve kemaller Allahü tealadandır. Başkasına yüz suyu dökme. Allahü tealaya bağlan. O'na yalvar. Dünyada her şeyin rızkı taksim olmuştur. Rızık endişesinde olma. Eline rızkından fazla bir şey geçen kişi yoktur. Herkese takdir edilen miktar kadar ulaşır. Genç için fakirlik (eline geçtiği ile kanaat etmek) zenginlikten hayırlıdır. (Belki o zenginlik, onu azdırır, yoldan çıkarır.) Uzun zamanda kendisine köle yapar.”
Başka bir şiirinde de şöyle demektedir: “Ya Rabbî! Maksadım sensin. Hakkındaki zannımı iyi yaptım. Çünkü; “Kulum beni nasıl umarsa, ben onu öyle karşılarım.” buyurdun. Senin hakkında benim zannım iyidir. Ya Rabbî! Günahlarımı affet. Kusurlarımı bağışla. İbadetlerimdeki kusurlarımı af ve mağfiret eyle. Bana sıhhat ve afiyet ihsan buyur. Beni affet ya Rabbî.”
Eserleri:
İbn-i Abdülhak, birçok eser yazdı. Bazıları şunlardır:
1- Merasidü'l-ittila alâ esmai'l-emkine ve'lbika: Yakut Hamevî'nin Mu'cemü'l-büldan adlı eserinin özetidir. Alfabetiktir. Aslına bazı ilavelerde yapılmıştır. Daha ziyade coğrafî yer isimleri ile sınırlıdır. Eser birçok defa basılmış olup son baskısı 1992'de Beyrut'ta yapılmıştır.
2- Teshilü'lvüsul ila ilmi'l-usul,
3- Kavaidü'l-usul ve meakidü'l-fusul,
4- İdrakü'l-gaye fi'htisari'l-Hidaye,
5- El-Udde fî şerhi'l-Umde,
6- Tahkikü'l-emel,
7- El-Lamiu'l-mugis fî ilmi'l-mevaris,
8- Tahrirü'l-mukarrer,
9- Müntehe'r-rüsuh,
10- Telhisü'l-münakkah.
İbn-i Abdülhak el-Bağdadî'nin yazdığı Kavaidü'l-usul ve meakidü'lfusul adlı eserin kapak sayfası.
İbn-i Abdülhak el-Bağdadî'nin yazdığı El-Udde fî şerhi'l-Umde adlı eserin ilk sayfası.
