Tefsir, nahiv ve Şafiî mezhebi fıkıh âlimi. İsmi Abdullah bin Abdurrahman bin Akil bin Abdullah'tır. Künyesi Ebu Muhammed olup lakabı Behaeddin'dir. Soyu hazreti Ali'nin abisi Akil bin Ebu Talib'e dayandığı için İbn-i Akil diye tanındı. 698 (m. 1298) senesi Muharrem ayında Halep yakınlarındaki Balis kasabasında doğdu. 769 (m. 1367) senesi Rebiulevvel ayında Kahire'de vefat etti. İmam-ı Şafiî'in kabri yanında defnedildi.
İbn-i Akil'in meşhur eseri Şerhu Elfiyeti İbn-i Malik adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda), ilk sayfası (ortada) ve matbu nüsnasının kapak sayfası (solda). Yazma nüsha Melik Suud Üniversitesi Kütüpnanesi no:6892'de kayıtlıdır.
İbn-i Akil, Mısır'da yetişen büyük âlimlerden ve kadılkudatlardandır. Aslen Hemedanlı olup daha sonra ilim öğrenmek için Mısır'a yerleşti. Ebu Hayyan'dan ders aldı ve onun en büyük talebelerinden oldu. Ebu Hayyan onu; “Gök kubbesi altında nahiv ilmini İbn-i Akil'den daha iyi bilen birisi yoktur.” diye methetti. İbn-i Akil, kıraat ilmini Takıyyüddin Saig'den, fıkıh ilmini Kettanî'den, kelam, usul-i fıkh, hılaf, tefsir ve edebiyat ilimlerini Alaeddin Konevî'den öğrendi. İmam-ı Gazalî'nin Bidayetü'l-Hidaye isimli eserini Ebü'l-Hüda Ahmed bin Muhammed'den dinledi. Hasan bin Kürdî, İbn-i Sa'id, İbn-i Şehne Celal Kazvinî, Hasan bin Ömer Kürdî, Şeref ibni Sabunî, el-Vanî ve birçok âlimin derslerine devam etti. İbn-i Akil, muhtelif ilimlerde mütehassıs olduktan sonra Kutbiyye-i Atika, Haşşabiyye medreselerinde ve Tulun Camii'nde ders verdi. Hocası Ebu Hayyan vefat ettikten sonra Tulun Camii'nde tefsir hocalığı yaptı.
İbn-i Akil, talebesi olan Şeyhülislam Siraceddin Berkinî ile kızını evlendirdi. Berkinî'nin bu evlilikten iki çocuğu dünyaya geldi. Birisi, dedesi gibi Kadılkudat olan Celaleddin, diğeri ise Bedreddin'dir. Cemaleddin ibni Zahire ve Veliyyüddin Irakî, İbn-i Akil'den hadis-i şerif dinlediler ve rivayette bulundular.
İbn-i Akil, Hüseyniyye'de Celaleddin Kazvinî'den, Kahire'de İzzeddin ibni Cema'a'dan sonra kadılık yaptı. Vazifesinden herkes memnundu. Devlet adamları ona çok hürmet eder ve severlerdi.
İbn-i Şühbe, Tabakat'ında onun hakkında;
“İbn-i Akil, Kur'an-ı Kerim'in tefsirini yaparak, talebelerine yirmiüç senede hatmettirdi. Kur'an-ı Kerim'i bu şekilde okutmaya tekrar başladığı zaman vefat etti.” demektedir.
İsnevî de onun hakkında şöyle demektedir:
“İbn-i Akil, nahiv ve beyan ilimlerinde derin bir âlimdi. Fıkıh ve usul-i fıkh ilimlerini çok güzel izah eder ve anlatırdı. Cömert ve heybetli bir zattı.”
Eserleri:
İbn-i Akil, çeşitli ilimlere dair birçok eser yazdı. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- Şerhu Elfiyyeti İbn-i Malik: İbn-i Malik'in meşhur Elfiyye adlı manzum eserinin şerhidir. Nahiv ilmine dairdir. 1979'da Kahire'de basılmıştır. Bu eserin üzerine birçok ta'lik, şerh ve haşiye yazılmıştır.
2- El-Müsaid ala teshili'l-fevaid: Bu eser de nahiv ilmine dair olup yine İbn-i Malik'in Teshilü'l-fevaid adlı eserin şerhidir. 758 (m. 1357)'de tamamlanmıştır. 1982'de Şam'da basılmıştır.
3- El-Camiu'n-nefis ala mezhebi'l-İmam Muhammed bin İdris: Şafiî fıkhına dair olup istinca bahsine kadar altı cilt tutmuştur. Eser henüz bulunamamıştır.
4- El-Evhamü'l-vakıatü li'nNevevî ve İbni'r-Rifa ve gayrihima.
