Endülüslü tarihçi, fakih ve hadis âlimi. Künyesi, Ebü'l-Kasım olup; ismi, Halef bin Abdülmelik bin Mes'ud el-Ensarî el-Kurtubî el-Endülüsî'dir. Hadis ilminin yanında diğer ilimlerde de söz sahibiydi. İbn-i Beşküval 494 (m. 1101) senesinde Kurtuba'da doğdu. 578 (m. 1183) senesi Ramazanı şerifin sekizinci günü Kurtuba'da vefat etti. İbn-i Abbas Kabristanı'na defnedildi. Kabri, Yahya bin Yahya'nın kabrine yakındır.
İbn-i Beşküval önce babasından, sonra Ebu Muhammed bin Attab, Ebü'l-Velid bin Rüşd, Ebu Bahr el-Esedî, Ebü'l-Velid bin Tarîf, Ebü'l-Kasım bin Bakî ve kardeşi Ebü'l-Hasan Abdurrahman, Ebü'l-Kasım Savab, Ebu Abdullah bin Mekkî, Ebü'l-Hasan bin Mugis, Ebu Abdullah bin el-Hac, Ebü'l-Hasan bin Afif, Ebu Abdülmelik el-Mevrurî, Ebü'l-Hasan Abbad bin Serhan, Ebu Abdullah bin Uhti Ganîm, Kadı Ebu Bekr el-Arabî ve birçok âlimden ilim öğrenip hadis-i şerif dinledi. Kendisine Ebu Ali bin Sükre es-Sadefî, Ebü'l-Kasım bin Manzur ve Bağdat'ta Hibetullah bin Ahmed eş-Şiblî ve birçok âlim icazet (diploma) verdiler.
Kendisinden ise; Hafız Ebu Bekr bin Hayr, Ebü'l-Kasım el-Kantarî, Ebu Bekr bin Semhun, Ebü'l-Hasan bin Dahhak, Ebü'l-Kasım Ahmed bin Muhammed bin Muhammed bin Rüşd, Ahmed bin Abdülmecid el-Malikî, Ahmed bin Muhammed bin Esla', Ebü'l-Kasım Ahmed bin Yezid bin Bakî, Ahmed bin Iyaş el-Mürsî, Ahmed Ebu Hüccetü'l-Kaysî, Sabit bin Muhammed el-Kila'î, Muhammed bin İbrahim bin Siletan, Muhammed bin Abdullah es-Saffar, Musa bin Abdurrahman el-Gırnatî, Ebü'l-Hattab bin Dıhye, Ebu Amr, ve birçok âlim ilim öğrenip, hadis-i şerif rivayet ettiler. Ayrıca Ebü'l-Fadl el-Hemedanî ve Ebü'l-Kasım icazet (diploma) aldı.
Ebu Abdullah el-Ebbar onun hakkında: “Rivayeti çok ve bu rivayetlerde fazla titizdi. Hafız olup, tarihi haberleri topladı. Endülüs hakkında geniş bilgi verdi. Herkes kendisinden istifade etti. İnsanlar ona gelip ilim öğrendiler. Birçok kimseler ondan hadis-i şerif rivayet ettiler. Onu tanıyanlar, içinin ve dışının temiz, tevazu sahibi, doğru ve sabırlı bir zat olduğuna şahitlik ettiler. Çeşitli ilimlerde elli kadar kitap tasnif etti. İşbiliyye'de kadılık yaptı. Kendisinden çok sayıda kişi ilim öğrenip hadis-i şerif rivayetinde bulundu.” demektedir.
İbn-i Beşküval'in bildirdiği, Enes bin Malik'ten rivayet edilen bir hadis-i şerifte Resulullah Efendimiz; “Benim üzerime çok salavat-ı şerife okuyunuz. Kim, bana bir salavat söyle rse, Allahü teala ona on salat (on rahmet) ihsan eder.” buyurdu. Diğer bir hadis-i şerifte ise; “Beni gören kimseye müjdeler olsun. Beni göreni görene de müjdeler olsun. Bunları görene de müjdeler olsun.” buyurmuştur.
Eserleri: İbn-i Beşküval'in yazmış olduğu eserlerin bazıları şunlardır: Kuraklık, kıtlık gibi afetlerde ve savaşta düşman karşısında Allahü tealadan nasıl yardım isteneceğini, dua, tevessül ve istigase gibi konuları anlatan, Eshab-ı Kiram ve Tabiin ve evliya-i salihinin başından geçen bu gibi durumları ve duaları anlatan Kitabü'l-müstegisin billahi teala inde'l-mühimmat ve'l-hacat adlı eserin kapak sayfası (sağda) ve Rabat Hizanetü'l-amme Kütüphanesi'nde bulunan yazma nüshasının ilk sayfası (ortada) ve son sayfası (solda). İbn-i Beşküval'in yazdığı Kitabü's-Sıla adlı eserinin kapak sayfası. Eser Endülüs'te yetişmiş 1541 âlimin biyografisini ihtiva etmektedir. İbn-i Beşküval'in en önemli eseridir.
1- Kitabü's-Sıla fi tarihi eimmetü'l-Endelüs: Müellifin en önemli çalışmasıdır. Endülüs tarihçilerinden İbnü'l-Faradî'nin Tarihu Endelüs'üne zeyil olarak kaleme alınmıştır. Kitapta Endelüs'te yaşayan 1541 kişinin biyografisi detaylı olarak yer almaktadır. Alfabetik sıra esas alınarak yazılan eser Endelüs'ün siyasal, kültürel ve sosyal tarihi açısından başvurulması gereken bir kaynaktır; ayrıca Kurtuba'nın coğrafyası ve topografik yapısı açısından da önem taşır. Eser en son olarak Beyrut'ta 1989'da üç cilt halinde neşredilmiştir.
2- Kitabü Gavamizi'l-esmai'l-mübheme: Hatib-i Bağdadi'nin el-Esmaü'l-mübheme'sine benzeyen eser, hadis metinlerinde ismi belirtilmemiş veya meşhur olmayan bir künye yahut lakapla anılmış kişilerin tespitine dairdir. Kitapta bu tür 324 müphem konu tespit edilmiştir 1994'te Cidde'de basılmıştır.
3- Kitabü'l-Müstegisin billahi teala inde'l-mühimmat ve'l-hacat: Sıkışık durumlarda Allahü tealadan nasıl yardım isteneceğine dair, başta Resulullah Efendimiz olmak üzere Sahabe, Tabiin ve daha sonraki din büyüklerinin başlarından geçen olaylar anlatılmış ve bu hususta yaptıkları dualar açıklanmıştır. Eser son olarak Kahire'de 1994'te basılmıştır.
4- Ez-Zeyl ala cüz'i Bakî bin Mahled fi'l-havzi ve'l-kevser: Bakî bin Mahled'in kırk dört rivayetten oluşan risalesine yazdığı otuz değişik rivayeti içeren zeyildir. Eser Medine'de 1413'te basılmıştır.
5- Ahbaru İbn-i Vehb: İbn Vehb'in naklettiği rivayetlere dair bu risale de İspanyolca tercümesiyle birlikte 1989'da Madrid'de neşredilmiştir.
6- Kitabü'l-Fevaidi'l-müntehabe ve'l-hikayati'l-müstagrebe: Çeşitli kütüphanelerde yazma nüshaları vardır. İbn-i Beşküval'in kaynaklarda adları diğer geçen bazı eserleri de şunlardır: Mu'cem, Ahbaru İsmail el-Kadi, Ahbarü'l-A'meş, Ahbaru İbni'l-Mübarek, Ahbaru İbn-i Uyeyne, Ahbaru kudati Kurtuba, Ahbarü'l-Muhasibî, et-Tenbih ve't-ta'yin li-men dehale'l-Endelüs mine't-tabiin, Zühhadü'l-Endelüs ve eimmetüha, Zikru men rave'l-Muvatta an Malik, Turuku hadisi men kezebe aleyye, Turuku hadişi'l-migfer, el-Kurbetü ilallah bi's-salati ale'n-nebi, Müselselat.
