Şafiî mezhebi fıkıh âlimlerinin büyüklerinden. Usul, hadis, kelam, Arap dili ve edebiyatı ve diğer ilimlerde de büyük âlimdi. İsmi Muhammed bin Ebu Bekr bin Abdülaziz bin Muhammed bin İbrahim bin Sa'dullah bin Cema'a olup aslen Hama'dandır. Babası gibi İbn-i Cema'a adıyla meşhur oldu. 749 (m. 1349) senesinde Kızıldeniz kenarındaki Yenbu şehrinde doğdu. 819 (m. 1416) senesi Cemaziyelahir ayında Kahire'de veba hastalığından vefat etti.
Haşiye alâ Şerhi'l-Akaidi'n-Nesefiyye adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk sayfası (solda). Eser Köprülü Kütüphanesi MAB Kısmı No: 215'te kayıtlıdır. İbn-i Cema'a'nın yazdığı Et-Tebyin fî şerhi'l-Erbeîn adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk sayfası (ortada) ve 1b sayfası (solda). Eser Michigan Üniversitesi Kütüphanesi No: IM. 493'de kayıtlıdır.
Küçük yaşta ilim öğrenmeye başladı. Zamanının büyük âlimlerinden ilim öğrendi. Bir ayda Kur'an-ı Kerim'i ezberledi. Her gün iki hizb ezberlerdi. Dedesi İzzeddin'den, Ebü'l-Ferec bin Karî, Nasireddin Haravî ve Kalanisî'den ilim öğrendi. Bazı müsned ve mu'cem kitaplarını dinledi. Aklî ilimlere meraklı idi. Naklî ve aklî ilimlerle meşgul olarak büyüdü. İlim öğrendiği meşhur âlimlerden bazıları şunlardır: Sireceddin Hindî, Ziyaeddin Kırımî, Muhib Nazırü'l-Ceyş, Rükneddin Kırımî, Alaeddin Seyramî, Carullah Hattabî, İbn-i Haldun, Halavî, Taceddin Sübkî ve kardeşi Behaeddin, Siraceddin Bülkinî, Alaeddin bin Sagîr et-Tayyib.
Mısır ve Şam âlimlerinden pek çoğu ona icazet verdi. Pek çok ilimde büyük âlimdi. Fıkıh, tefsir, hadis, usul-i fıkh, usul-i hadis, cedel, hılaf, nahiv, sarf, me'ani, beyan, bedî, mantık, astronomi, tıp, kimya ve daha başka ilimleri ve sanatları bilirdi. Davü'ş-Şems adlı risalesinde; “Otuz kadar ilim biliyorum ki zamanımdaki insanlar, onların adını bile bilmez.” dediği rivayet edilir. İsmi ve şöhreti her tarafa yayıldı. Doğuda ve batıda pek çok şehirden onun ilminden istifade etmek için gelirlerdi. Vefat ettiğinde, talebeleri içinde, ilmî bakımdan onun gibi âlim bir zat yok gibiydi.
İbn-i Cema'a'nın yazdığı Zevalü't-terah fî şerhi Manzumeti İbn-i Ferah adlı eserin Melik Suud Üniversitesi Kütüphanesi No: 6009/2'de kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası (sağda) ve bu eserin Almanca tercümesinin kapak sayfası (ortada) ve Arapça matbu nüshasının kapak sayfası (solda).
Ömrünün sonlarında, daha fazla ibadetle meşgul olmaya başladı. Kötü ve çirkin şeylerden uzak durur, dilini muhafaza etmeye çok gayret ederdi. Her türlü ilimle meşgul oldu. Ok atmasını, mızrak ve kılıç kullanmasını ve tıp ilmini de iyi bilirdi. Aklî ve naklî ilimlerde Mısır diyarında parmakla gösterilen âlimlerdendi. Mısır âlimlerinin hepsi, onun talebesi yerindeydiler. İbn-i Cema'a'dan sayılamayacak kadar âlim ders aldı. Bunlardan bazıları şunlardır: İbnü'l-Hümam, İbn-i Hacer, Zeyneddin Rıdvan, İbnü'l-Aksarayî, Takıyyüddin Fasî, Kayatî, İbn-i Musa Merrakeşî, Burhaneddin bin Haccac Ebnasî, Alemüddin Bülkınî ve daha birçokları.
Talebelerine çok iyi davranır ve aralarında fark gözetmezdi. Onlara ikramlarda bulunurdu. İnsanlık icabı abdesti bozulsa, hemen abdest alırdı. Tevazu sahibi olup halkın arasına karışırdı. Uzak bir yere gideceği zaman, merkebe binerdi. Giyiminde orta hâlli davranırdı. Ömrü boyunca hiç evlenmedi. Yanında üvey annesi vardı. Üvey annesine çok iyilik ve ihsanlarda bulunurdu. Uzakta olan talebeleri ile irtibatı kesmezdi. Sempatik ve latife yapan bir kimseydi.
İbn-i Hacer şöyle der: “Ben, 790 (m. 1388) senesinden vefatına kadar İbn-i Cema'a'nın derslerine devam ettim. Beni çok sever, ben de ona çok hürmet ederdim. Ona “İmamü'l-eimme.” derdim.”
Eserleri: İbn-i Cema'a, dinî ve fennî ilimlerde ve hatta o zamana ait çeşitli sanatlara dair pek çok kitap yazmıştır. Yazdığı eserlerin sayısının 1.000 civarında olduğu bildirilmektedir. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- Davu'ş-şems fî ahvali'n-nefs: Bu kitabında, kendi hayatını anlatmaktadır.
2- Et-Tebyin fî şerhi'l-Erbeîn: Nevevî'nin eserinin şerhi olup 1914'te Kahire'de iki cilt hâlinde basılmıştır.
3- Zevalü't-terah fî şerhi Manzumeti İbn-i Ferah: İbn-i Ferah'ın hadis terimleri ile ilgili şiirinin şerhi olup 1885'te Leiden'de basılmıştır. Ayrıca Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Kısmı No: 349'da yazması vardır.
4- Haşiye alâ şerhi'l-Çarperdî ale'ş-Şafiyye: Nahivle ilgili olup 1310'da İstanbul'da basılmıştır.
5- Gayetü'l-emanî fî ilmi'l-meanî: Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 185'te vardır.
6- Dercü-mealî fî şerhi Bedi'l-emalî: Ehl-i Sünnet itikadı ile ilgili olup Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 1424, Laleli Kısmı No: 3770'te vardır.
7- El-Kevkebü'l-vakkad fî şerhi'l-itikad,
8- Risale fî hududi'l-kelamiyye,
9- Lemeatü'l-envar ve nefehatü'l-ezhar fi't-teşrik: Anatomi ile ilgilidir.
10- Nüket alâ fusuli İbukrat: Hipokrat'ın Füsul kitabının şerhidir.
11- En-Nefehatü's-sırriyye ve letaifü'l-ulumi'l-hafiyye: Bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi No: 2842'de vardır.
12- El-Müs'it ve'l-muin fî şerhi'bni'l-musannif Bedreddin: Nahivle ilgilidir. Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Kısmı No: 3206'da bi nüshası vardır.
13- Hulasatü'l-havaid ve gayetü'l-mekasıd,
14- Akrebü'l-mekasıd fî şerhi'l-kavaid: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Kısmı 3493'te vardır.
15- İzahü'l-mübhem min lamiyeti'l-Acem: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi AY. No: 4746'da nüshası vardır.
16- Haşiye alâ Şerhi'l-Akaidi'n-Nesefiyye: Bir nüshası Köprülü Kütüphanesi MAB Kısmı No: 215'te vardır.
İbn-i Cema'a'nın kaynaklarda geçen diğer eserleri şunlardır: Şerhu Cem'ıl-cevami', La'netü'l-insan alâ ahkâmi's-sultan, El-Emniye fî ilmi'l-fürusiyye, El-Müsellesü fi'l-Lügati, En-Necmü'l-lami', Tahrirü'l-ahkâm fî tedbiri ehli'l-İslam, Şerhu Mutavvel: Bu esere üç ayrı şerhi vardır. Müntahabü nüzheti'l-elibba, Lüm'atü'l-envar, Haşiyetün ale'l-Adud, Haşiyetün ale'l-Elfiye, Muhtasaru't-Telhis, Tahricü ehadisi'r-Rafi'i, Şerhü'l-Menhel, Kasdü't-temam fî ahkâmi'l-hamam, El-Üsüs fî sınaati't-debbus, Felekü's-subh fî ahkâmi'r-remh.
