Malikî mezhebi fıkıh, kelam, hadis, tefsir ve usul âlimlerinden. İsmi Muhammed bin Ahmed bin Muhammed bin Abdullah bin Yahya bin Abdurrahman bin Yusuf el-Kelbî el-Gırnatî olup künyesi Ebü’l-Kasım’dır. Dedelerinden Yemen asıllı Benî Kelb’e mensup Cüzey’e nisbetle İbn-i Cüzey diye tanınmıştır. 693 (m. 1294)’te Gırnata’da doğdu. 741 (m, 1340) yılında Cebelitarık yakınlarındaki Tarif’te İspanyollarla Müslümanlar arasında cereyan eden savaşta, Kaine Hadisesi’nde şehit oldu.
Üstad Ebu Ca’fer bin Zübeyr’den ilim tahsil etti. Ondan; Arapça, fıkıh, hadis ve kıraat ilimlerini öğrendi. Ebü’l-Hasan bin Sem’un ve Ebu Abdullah bin el-İmad’dan da dersler aldı. El-Hatibü’l-Fadıl Ebu Abdullah bin Bertal ve üstad Ebü’l-Kasım bin Abdullah eş-Şat el-Ensarî, el-Hatib Ebu Abdullah bin Raşid, Ebü’l-Mecd bin Ebü’l-Ahves, Ebu Abdullah bin Ebu Âmir gibi büyük âlimlerin derslerine devam ederek ilmini artırdı.
Zamanındaki büyük âlimlerden uzun zaman ilim öğrenen İbn-i Cüzey, gayretli çalışmaları neticesinde büyük bir âlim oldu.
İbn-i Cüzey’in Malikî fıkhına dair yazdığı El-Kavani-nü’l-fıkhiyye fî telhisi mezhebi’l-Malikiyye adlı eserin kapak sayfası (sağda) ve Takribü’l-vusul’ün Rabat Hi-zanetü’l-amme Kütüphanesi 1863 numarada kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası (solda).
Başka işlerden vazgeçerek ilimle meşgul olma hususunda, örnek alınacak bir durumdaydı. Vaktini, ilim müzakere etmek, kitap yazmak, bazı kitapları şerh etmekle geçirirdi. Büyük fıkıh âlimi ve hafız olup devamlı ilim öğretir ve talebe yetiştirirdi. Arapça, usul, kıraat, hadis, edebiyat ilimlerinin hepsinde derin bilgi sahibiydi. Tefsir ilminde de âlim olup tefsir âlimlerinin ayet-i kerimeler hakkındaki sözlerini iyi bilirdi. İlme çok düşkün olan bu zatın, çok zengin bir kütüphanesi vardı. Derslerine gelenlerle gayet güzel konuşur, güzel muamele eder, sohbetlerinden, sözlerinden istifade edilirdi.
Herkese karşı iyilik düşünür ve merhametle muamele ederdi. Doğru itikatlıydı. Yaşı genç olmasına rağmen, memleketinde Mescidü’la’zam’da hatiplik vazifesini verdiler. İlminin yüksekliği, ahlâkının güzelliği, faziletlerinin çokluğu hususunda onu tanıyanlar ittifak hâlindedir.
İbn-i Cüzey’in tefsirle ilgili yazdığı Et-Teshil li ulumi’t-tenzîl adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve matbu nüshası (solda). Yazma nüsha Melik Suud Üniversitesi Kütüphanesi No: 5347’de kayıtlıdır.
İbn-i Cüzey’in El-Ekvalü’s-seniyyefi’l-kelimati’s-sünniyye adlı eserinin yazma nüshasının ilk sayfası (sağda) ve hakkında yapılan İbn-i Cüzey ve Menhecühü fi’t-tefsiradlı tezin kapak sayfası. (solda).
Eserleri:
Ömrünü, ilim öğrenmek, talebe yetiştirmek ve kitap yazmakla geçiren bu mübarek âlim, pek kıymetli eserler yazdı. Bazıları şunlardır:
1-Vesiletü’l-müslim fî tehzibi Sahihi Müslim,
2-El-Kavaninü’l-fıkhiyye fî telhisi mezhebi’l-Malikiyye: Mukayeseli hukuk kitabıdır. İman esaslarına da yer vermiştir. Son olarak 1985’te Kahire’de basılmıştır.
3-El-Muhtasarü’l-Barî fî kıraati Nafî: Tunus’ta Mektebetü’l-Vataniyye’de bir nüshası vardır.
4-El-Fevaidü’l-amme fî lahni’l-amme,
5-Takribü’l-Vusul ila ilmi’l-usul: 1994’te Kahire’de basıldı.
6-Usulü’l-kurrai’s-sitte,
7-El-Ekvalü’s-seniyye fi’l-kelimati’s-sünniyye: İbadet ve muamelâtla ilgili hadisleri ihtiva eder. Tunus’ta tarihsiz basılmıştır.
8-Ed-Deavat ve’l-ezkâr,
9-Et-Tenbih alâ mezhebi’ş-Şafiiyye ve’l-Hanefiyye,
10-Nurü’lmübin fî kavaididdin: Fas’ta Karaviyyin Kütüphanesi No: 721’de bulunmaktadır.
11-Fihrist: Doğuda ve batıda yetişmiş büyük âlimleri bildiren bir kitaptır.
12-Et-Teshil li ulumi’ttenzîl: Tefsirle ilgili olup son olarak 1983’te Beyrut’ta yayınlanmıştır.
13-Ez-Zarurî fî ilmi’d-din: Nasıriyye Kütüphanesi No: 1652’de vardır.
14-Tasfiyetü’lkulub fi’l-vüsul: Aynı kütüphanede 1687’de vardır.
Bunlardan başka, tefsir ve kıraat ilimlerine dair notları da vardır.
