Fıkıh ve hadis ve tarih âlimi ve devlet adamı. İsmi Ahmed bin Yahya bin Fadlullah Adevî el-Ömerî’dir. 600 (m. 1204) senesi Şevval ayının üçünde Şam’da doğdu. 749 (m. 1348) senesinde Kudüs’de vefat etti. Aslen Kirmanlıdır. Hazreti Ömer’in soyundan gelmektedir. Ailesinden gelenler yüz yıl kadar devletin yazı işlerinin yürütüldüğü divan-ı inşada katip olarak çalışmışlardır.
Babası Yahya da sultanın özel katibiydi. İbni Fadlullah, Şam’daki ilk tahsilinden sonra gittiği Kahire’de birçok büyük âlimin yanında okuma fırsatı buldu. Kahire İskenderiye ve Hicaz’da sürdürdüğü eğitimi sırasında Kemaleddin İbni Kadı Şühbe ile Kadılkudat Şemseddin el-Mizzî’den Arap dili ve edebiyatı, Kadılkudat Şihabeddin İbnü’l-Mecd ile Burhaneddin el-Fezarî’den fıkıh, Şemseddin el-İsfahanî’den usul-i fıkıh ve Kemaleddin İbnü’z-Zemlikanî ile Şemseddin İbnü’s-Saiğ’den aruz, meani ve beyan dersleri aldı. Kahire’de kadılık vazifesine getirildi. Ona, Mısır’da Şafiî mezhebini ilgilendiren meselelerde fetva yetkisi veren Allame Şemseddin el-İsfahanî’dir. İbn-i Fadlullah’ın yazı yazma sanatında dönemin en önde gelen siması olduğu kabul edilmektedir.
İbn-i Fadlullah Ömerî’nin tarihî coğrafya konusunda yazdığı ve ilim âleminde çok meşhur olan Mesalikü'I-ebsar fi memaliki'l-emsar adlı eserinin kapak sayfası(sağda) ve neşre esas alınan yazma nüshanın ilk sayfası (solda). Yazma nüsha Topkapı Sarayı Üçüncü Ahmed Kütüphanesi No: 2797/1’de kayıtlıdır.
İbn-i Fadlullah Ömerî Mesalikü’l-ebsar adlı eserinde çeşitli tabiat resimlerine de yer vermiştir. Resimde bunlardan biri görülmekte.
Sultan el-Melikü’n-Nasır Muhammed bin Kalavun’un üçüncü saltanatı sırasında önemli vazifelerde bulunan İbn-i Fadlullah iyi bir fıkıh âlimi ve edebiyatçı olmasının yanında iyi bir tarihçi idi. özellikle hadiseleri tahlilde ve şahsiyetleri değerlendirmede başarılı olmuştur; ayrıca Cengiz Han döneminden yaşadığı zamana kadar Moğollar’ın tarihini iyi biliyordu. Onun, Memluk Devleti’nin dış siyaseti bakımından bölge için tehlike oluşturan bu gücü iyi tanıması ve Moğol devlet sisteminin Memlükler üzerindeki etkilerini görmesi hem memuriyeti sırasında hem de daha sonra eserlerini kaleme alırken kendisine çok faydalı olmuştur. Kahire’de resmî yazışmaların yürütüldüğü Divan-ı İnşa’nın başkanlığını yapan İbn-i Fadlullah’ın kazandığı başarılara rağmen sert mizacı dolayısıyla kısa sürede sultanla arası açıldı ve vazifesinden azledildi. Daha sonra 740 (m. 1340) yılında Şam’daki divana tayin edildiyse de bu vazifede sadece iki yıl kalabildi. Şikayetler dolayısıyla sultan onu yine azletti ve cezalandırmak için Kahire’ye getirilmesini istedi. Ancak kendisi gibi sır katibi olan kardeşi Alaeddin Ali’nin ricası üzerine Şam’da kalmasına izin verildi. Bu hadiseden sonra inzivaya çekildi ve İslam coğrafyasıyla İlgili meşhur eseri Mesalikü’l-ebsar ile diğer kitaplarını kaleme aldı. 749 yılında hacca gitmek amacıyla yola çıktı; fakat Kudüs civarında eşinin vefat etmesi üzerine Şam’a geri döndü ve arefe günü yakalandığı vebadan öldü.
İbn-i Fadlullah’ın parlak bir zekası, kuvvetli bir hafızası ve güzel bir sureti vardı. Güzel ahlak sahibi olan İbn-i Fadlullah’ın, nesir ve şiir alanında kabiliyeti fazla olup bu hususta emsallerinden çok üstündü.
Eserleri:
Ahmed el-Adevi, birçok eser yazdı. Bunlardan ba’zıları şunlardır:
1-Mesalikü’I-ebsar fi memaliki’l-emsar: Müellifin en önemli çalışması olup ağırlıklı olarak tarih ve coğrafyadan bahseden ansiklopedik bir eserdir. Daha sonra gelen müelliflere asırlar boyu kaynaklık etmiştir. İki ana kısma ayrılan yirmiyedi cüzlük eserin birinci bölümünde karalarla denizlere, ikinci bölümünde milletlere ve tarihlerine yer verilmiştir. Çeşitli kütüphanelerde bulunan yazmalarından bir bütün oluşturularak 1989’da Fuat Sezgin tarafından Frankfurt’ta tıpkıbasım olarak neşredilmiştir.
2-Et-Ta’rif bi’l-mustalahi’ş-şerif: Divan-ı İnşa’da çalışan katipleri bilgilendirmek için yazılmıştır. Diplomasi ilmine dair olan ve yedi kısımdan meydana gelen eser divanda yaşanan hadiseleri, protokolü ve kurallarını ihtiva eder. Kitapta Şam ve Mısır coğrafyası, başlıca şehirlerle aralarındaki mesafeler, ve posta teşkilatıyla ilgili bilgiler, örnekleriyle yazışma çeşitleri verilmiş, ayrıca bir münşinin bilmesi gereken savaş, müzik ve oyun aletleri hakkında açıklamalar yapılmıştır. Eser 1992’de Ürdün’de basılmıştır.
3-Eş-Şiteviyyat: İbn-i Fadlullah’ın çağdaşı âlimlerle yaptığı yazışmaları ihtiva eder. Yazma bir nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi AY. No: 1144’te kayıtlıdır.
4-Muhtasaru Kalaidi’l-ikyan: Feth bin Hakan el-Kaysî’nin Kalaidü’l-ikyan adlı eserinin muhtasarıdır.
İbn-i Fadlullah’ın ayrıca En-Nebzetü’l-kafiye fî ma’rifeti’l-kitabe ve’l-kafiye, Dem’atü’l-baki ve yakazatü’ş-şaki, Sababetü’l-müştak, Ed-Da’vetü’l-müstecabe, Nefhatü’r-ravd, Süfretü’s-sefre, Zehebiyyetü’l-aşr ve Fevadılü’s-semer fî fedaili âli Ömer adlı eserlerinin bulunduğu kaynaklarda zikredilmektedir.
