Kıraat, hadis, fıkıh ve nahiv âlimi. İsmi Muhammed bin Ahmed bin Muhammed olup künyesi Ebu Abdullah'tır. Benî Osman diye bilinen sülaleden olup büyük dedelerinden Gazî'ye nisbetle İbn-i Gazî diye meşhur olmuştur. 841 (m. 1437) senesinde Fas'ın doğusundaki Miknas'da doğdu. 919 (m. 1513) senesinde Fas'ta vefat etti.
İlk tahsilini Miknas'da yaptı. Ebu Abdurrahman El-Kavanî, Ebü'l-Hasan Ali eş-Şerif el-Miknasî ve Ebu Abdullah Muhammed Kurî'den dinî ve fennî ilimleri okudu. 858 (m. 1454) yılında Fas şehrine gitti. Orada Karaviyyin Camii ve Misbahiyye medreselerinde tahsil gördü. Devrin meşhur âlimlerinden Ebu Abdullah Muhammed bin Hüseyin en-Nicî'nin derslerine devam etti. Bu hocasının hususî derslerine devam ederek dinî ilimlerin hepsine dair eserler okudu.
İbn-i Gazî hazretlerinin Et-Teallül bi-rüsumi'l-isnad ba'de'n-tikali ehli'l-menzii ve'n-nad adlı eserinin "Fihrisü İbn-i Gazî" adıyla basılan nüshasının kapak sayfası (sağda) ve "Şifaü'l-galil fî halli mukfeli Halil" adlı eserinin kapak sayfası (solda).
Çeşitli kıraatlere göre Kur'an-ı Kerim'i üç defa hatmetti. Ayrıca Misbahiyye Medresesi müderrislerinden Ebu Zeyd Abdurrahman bin Ebu Ahmed Karmunî, Ebü'l-Ferec Muhammed et-Tancî ve Serrac Nefsî gibi hocalardan istifade etti. Ayrıca matematik, hendese, tıp mantık ve edebiyat okudu. İcazetler aldı. Sonra Miknas'a dönerek Miknas Camii'nde imamlık ve hatiplik yapmaya başladı. Ayrıca din ve fen ilimlerinde yüzlerce talebeye ders verdi. Vaaz ve sohbetleriyle halkın sevgisini ve takdirini kazandı. Perşembe günleri ders yapmayıp talebelerine bir hafta içinde şehirde olan biteni tesbit ettirerek toplanan bilgileri değerlendirirdi. Böylece toplumun ihtiyacı olan hususları dikkate alırdı. 880 (m. 1475) yılında Miknas'a uğrayan Kudüslü âlim Ebu Muhammed Abdülkadir el-Bekrî ile ilmî mübahaselerde bulundu. Ondan Irak, Hicaz ve civarındaki âlimlerin eserleri ile ilgili icazet aldı. Kendisi de "Münyetü'l-hussab" adlı eserinden bir nüsha ve icazet verdi.
Fas ve çevresini 876 (m. 1471) yılında ele geçiren Vattasîler'in Fas Sultanı Muhammed el Vattâsî onu Fas'a çağırdı. Bunun üzerine İbn-i Gazî 891'de (m. 1486) tekrar Fas'a göç etti ve orada yerleşti. Sultan onu önce Yeni Fas Mescidi'nde hatip, ardından Karaviyyin Camii'nde imam-hatip ve müderris olarak vazifelendirdi. Daha sonra kendisine verilen şeyhü'l-cemâa unvanı ile ilim meclisi başkanlığını hayatının sonuna kadar yürüttü. Karaviyyîn Camii ve Medresesi'nde verdiği dersler çok sayıda ilim adamı, öğrenci ve halk tarafından takip edildi. Bunun yanında evinde verdiği hususî dersler sayesinde yetişmiş birer âlim olan oğulları Ebü'l-Abbas Ahmed ve Muhammed ile Muhammed Şakrun bin Ebu Cum'a el-Magravî, Ahmed ed-Dükun bin Muhammed es-Sanhacî, Hasan el-Vezzan, Ebu Ali Hasan bin Osman et-Tamilî, Kadı Abdülvahid bin Ahmed el-Venşerisî ve Ebü'l-Abbas Ali bin Musa el-Matgarî onun çok sayıdaki talebesinden bazılarıdır. Tlemsan âlimlerinden bir kısmının isteği üzerine 896 (m. 1491) yılında telif ettiği "Fihrist"'ini gören Tlemsanlı âlim İbn-i Merzuk el-Kefîf, İbn-i Gazî'ye ve oğlu Muhammed'e umumî bir icazetname gönderdi. Bu sebeple İbn-i Gazî 905'te (m. 1499) onun biyografisini de "Fihrist"'ine almıştır.
İbn-i Gazî her yıl Ramazan ayında Sahih-i Buharî okutmayı âdet hâline getirmiş, bu uygulama Karaviyyin Camii'nde onun vefatından sonra da devam etmiştir. Endülüs'teki Müslümanların katliama uğraması karşısında ızdırap duyan ve defalarca askerî seferlerde yer alan İbn-i Gazî son olarak Asîlâ'nın Hıristiyanlardan geri alınması için hazırlanan orduya katılmak üzere yola çıktıysa da hastalanınca Fas'a geri döndü ve birkaç gün sonra vefat etti.
Talebesi Abdülvahid El-Vanşerisî şöyle anlatır: “Hocam İbn-i Gazî, kıraat ve tecvid âlimiydi. Kıraat şekillerini ve illetlerini, tefsir, fıkıh, hadis ve Arabî ilimleri gayet iyi bilirdi. Hadis ricalinin ahvaline vâkıftı. Siyer, tarih ve edebî ilimlerde de mütehassıstı. Miknase ve Fas'ta; büyük âlim Nicî, Fakih Nefsî ve daha başka âlimlerden ilim öğrendi.”
"İthafu zevi'l-istihkak bi-ba'di muradi'l-Muradî ve Zevaidi Ebi İshak" adlı eserinin "Şerhu Elfiyetü İbn-i Malik" adıyla basılan nüshasının kapak sayfası (sağda) ve "Er-Ravdü'l-hetun fî ahbari Miknaseti'z-zeytun" adlı eserinin kapak sayfası (solda).
"El-Külliyyatü'l-fıkhiyye" adlı eserinin "Külliyatü'l-mesail" adıyla basılan nüshasının kapak sayfası (sağda) ve bu neşre esas olan yazma nüshanın ilk sayfası (solda).
Eserleri: İbn-i Gazî'nin yazmış olduğu eserlerden bazıları şunlardır:
1- "İnşadü'ş-şerid min davalli'l-kadid": Kasım bin Firruh eş-Şatıbî'nin kıraat-i seb'aya dair "Hırzü'l-emanî" adlı kasidesi üzerine yazılmış bir şerhtir. Bir nüshası Amasya Bayezid Kütüphanesi No: 103'te vardır.
2- "Tafsilü ikdi'd-dürer": Meşhur yedi kıraat imamından Nafi bin Abdurrahman'ın kıraat tarikleri hakkında yazılmış manzum bir eserdir. Bir nüshası Paris Bibliotheque Nationale'de, No: 1057'de kayıtlıdır.
3- "İrşadü'I-Iebib ila makasıdi hadisi'l-habib": Bedreddin Zerkeşî'nin "Et-Tenkih" adlı eserinin eksiklerinin tamamlanması ve Sahih-i Buharî'nin daha iyi anlaşılması için telif edilmiş olup 1989'da Muhammediyye'de neşredilmiştir.
4- "Et-Teallül bi-rüsumi'l-isnad ba'de'n-tikali ehli'l-menzii ve'n-nad": Eserin diğer adı "Fihrisü İbn-i Gazî" olup 1979'da Darülbeyda'da yayınlamıştır.
5- "Manzume fi'lbida'": Bir nüshası Cezayir'de Mektebetü'l-camii'lazam'da, No: 77'deki bir mecmua içinde bulunmaktadır.
6- "Şifaü'l-galil fî halli mukfeli Halil": Halil bin İshak el-Cündî'nin Malikî fıkhına dair "el-Muhtasar"'ının şerhidir.
7- "Tekmilü't-takyid ve hallü'tta'kid": Malikî fıkhının temel kitabı "Müdevvene"'nin şarihlerinden Ebü'l-Hasan ez-Zervalî ile İbn-i Arafe'nin eserlerinde anlaşılması güç yerleri açıklayan ve bunları tamamlayan bir eserdir. Bir nüshası El-Hizanetü'l-Karaviyyin'de, No: 340'da kayıtlıdır.
8- "Tahrirü'l-makale li nezairi'r-Risale": Malikî fıkhına dair temel metinlerden biri olan İbni Ebu Zeyd Kayrevanî'nin "Er-Risale"'sindeki görüşlerle paralellik arz eden bazı meselelerin nazmen ifade edildiği eser daha sonra müellif tarafından "Şerhu Nazmi nezairi'r-Risale" adıyla şerhedilmiş olup bu şerhin bir nüshası Cezayir'de Mektebetü'l-Camii'l-a'zam'da, No 77/2'de kayıtlıdır.
9- "El-Külliyyatü'l-fıkhiyye": Diğer adı "Külliyyat fi'l-fıkh"'tır. İbn-i Gazî'nin fıkıh konusundaki araştırmalarını ve fetvalarını 893 (m. 1488) yılında bir araya getirerek oluşturduğu eserin Rabat El-Hizanetü'l-amme'de birçok yazma nüshası bulunmaktadır. Eser Fas'ta taş baskı olarak yayınlanmıştır.
10- "El-Camiu'l-müstevfî li-cedavili'l-Havfî": Kadı Ebü'l-Kasım El-Havfî'nin "Kitabü'l-Feraiz" adlı eserinin zeyli olan kitabın bir nüshası Rabat El-Hizanetü'l-amme'de, 10136 numarada bulunmaktadır.
11- "Ebyat fi'z-zekat": Eserin diğer adı "Urcuze fî sıfati'z-zebaih"'dir. Hayvan kesimi usulü konusunda tıbbî ve fıkhî bilgiler ihtiva eder.
12- "İthafu zevi'l-istihkak bi-ba'di muradi'l-Muradî ve Zevaidi Ebi İshak": İbn-i Malik et-Taî'nin "Elfiyyesi" üzerine İbn-i Ümmü Kasım Muradî ile İbrahim bin Musa eş-Şatıbî'nin yazdıkları şerhlerin birleştirilmesi ve bazı ilaveler yapılmasıyla meydana getirilen bir eserdir.
13- "İmdadü ebhuri'l-Kasid bi-bahri ehli't-tevlid": Ziyaeddin el-Hazrecî el-Endelüsî'nin aruza dair "El-Kasidetü'r-ramize" adlı eserinin zeylidir.
14- "Er-Ravdü'l-hetun fî ahbari Miknaseti'z-zeytun": Miknas'ın tarihi, coğrafyası ve burada yetişmiş meşhur âlimlerin biyografileri hakkında bilgi veren eser 1964'de Rabat'ta basılmıştır.
15- "Münyetü'l-hüssab": Merrakeşli matematikçi İbnü'l-Benna'nın "Telhisu a'mali'l-hisab"'ının bazı ilavelerle nazma çekilmiş şekli olup 250 beyittir. Eserin bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Kısmı No: 2765'te kayıtlıdır.
16- "Buğyetü't-tullab fî şerhi Münyeti'I-hüssab": Eserin bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Kısmı No: 2752'de kayıtlıdır. 1983'de Halep'te basılmıştır.
