Şafiî mezhebi fıkıh ve tarih âlimi. İsmi Ahmed bin Muhammed bin İbrahim bin Ebu Bekr bin Hallikan bin Bavel bin Abdullah el-Bermekî el-Erbilî'dir. Künyesi Ebu Abbas olup lakabı Şemseddin'dir. Musul yakınlarındaki Erbil'de 608 (m. 1211) tarihinde doğdu. 681 (m. 1282) senesinde Şam'da vefat etti. Kasiyun Dağı eteklerine defnedildi.
Osmanlı âlimlerinden Rodosîzade'nin yaptığı Vefeyatü'l-a'yan tercümesinin ilk sayfası.
Erbil Medresesi'nde babasının yanında okuyup yüksek ilimleri öğrendi. Burada Ebu Muhammed bin Hibetullah bin Mükrim Sûfî'den Sahih-i Buharî'yi dinledi. Müeyyed Tusî, Abdülmu'ız Hirevî ve Zeyneb Şa'riyye kendisine icazet (diploma) verdi. Musul'da Kemaleddin bin Yunus'tan, Halep'te Kadı Behaeddin bin Şeddad ve başkalarından ilim aldı. Mısır'a da giden İbn-i Hallikan, buranın sakinlerinden olarak bir müddet kaldı. Kadı Bedreddin Sincarî'nin yerine kadı olarak vazifelendirildi. Sonra, 660 (m. 1261) senesinde Zilhicce ayında Şam'a gitti ve kadılık yaptı.
669 (m. 1270) senesinde kadılıktan ayrılıp Mısır'a gitti. Yerine Kadı İzzeddin bin Saib geldi. Daha sonra bu zat vazifeden alındı. İbn-i Hallikan, yedi sene Mısır'da kaldı, tekrar Şam'a döndü. Bu ikinci gelişinde, Şam'a, benzerine az rastlanan bir merasimle girdi. Hatta şairler bile onun için şiirler söylediler. Reşidüddin Farukî, onun hakkında şu manadaki şiiri söyledi: “Sen Şam için, Mısır'ın Yusuf'u gibisin.” Sa'deddin Farukî; “Yedi sene ayrılışın ile, Şam'a kuraklığı ve kıtlığı tattırdın. Fakat bu gelişin ile bize, ellerinle Nil Nehri'ni getirdin.” dedi. İbn-i Cavan da; “Yedi senelik zor ve sıkıntılı günlerden sonra, asalet sahibi Kadılkudat (temyiz reisi) Ebu Abbas, Şam'ın kadılığını ele aldığı bu yıl insanlar nimetlere kavuştu.” dedi. Nureddin bin Mus'ab da dedi ki: “Bütün Şam halkının senden razı olduğunu gördüm. Onlar, sıkıntılı günlerden sonra hayır ve iyiliklere kavuştu. Hüzünleri sevinç ve ferahlık ile yer değiştirdi. İnsanlar uzun bir gamdan sonra Kadılkudat Ebu Abbas ibni Hallikan'ın tekrar gelip, adaletin yine meydana çıkmasıyla pek çok sevindiler. Herkes bu güzel durumdan dolayı ona teşekkürü borç bildiler.”
Daha sonra kadılıktan ayrılan İbn-i Hallikan'ın yerine İbn-i Saig geldi. O ise, Eminiyye denilen yerde vefat edinceye kadar ders vermekle meşgul oldu. Kadılık yaptığı yerden ayrılırken pek çok insan kendisini uğurladı. Kadılkudat Şemseddin onun bu ayrılışında, “Ey yeryüzünün kaybolan güneşi, geceler senin gibisini pek az getirir.” demiştir.
Anlatılır ki; İbn-i Hallikan, Sultan Zahir için bir tarih kitabı hazırladı. Sultan Zahir bu kitabı çok beğendi. İbn-i Hallikan için; “Vezir olmaya layıktır, hemen kendisini çağırınız.” dedi. Bu emir üzerine İbn-i Hallikan çağrıldı. Fakat bu durum, İbn-i Hallikan'ı kıskanan onu haset eden İbn-i Hanna denilen şahsa ulaşınca, bu işe mâni olmak için olanca gücü ile çalıştı. Nihayet bunda da muvaffak oldu.
En meşhur eseri, Vefeyatü'l-a'yan fî ebnai ebnai'z-zeman adlı tarih kitabıdır. Bu eserin, Berlin, Guta ve Britanya müzesinde nüshaları mevcuttur. Dr. İhsan Abbas, muhtelif yerlerde bulunan nüshalarından faydalanarak, bu eseri tahkikli olarak yedi cilt hâlinde bastırmıştır. Sekizinci cildi, geniş bir fihrist olarak vermiştir.
Mu'cemü'l-müellifîn; cilt-2, sh. 59
El-Bidaye ve'n-nihaye; cilt-13, sh. 301
İbn-i Hallikan, hayatuhu ve asaruhu (Bağdat-1979)
Tabakatü'ş-Şafiiyye; cilt-8, sh. 33
Keşfü'z-zünun; sh. 123, 124
Miftahü's-se'ade; cilt-1, sh. 208, 299
El-A'lam; cilt-1, sh. 220
Eshab-ı Kiram; sh. 352
İbn-i Hallikan'ın meşhur eseri Vefeyatü'l-a'yan fî ebnai ebnai'z-zeman'ın yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda). Eser Köprülü Kütüphanesi Fazıl Ahmed Kısmı No: 1191'de kayıtlıdır.
