Hadis, tarih ve Hanbelî mezhebi fıkıh âlimi. Künyesi Ebü'l-Haccac olup ismi Yusuf bin Halil bin Karaca bin Abdullah'tır. 555 (m. 1160) yılında Şam'da doğdu. Doğum yerine nisbetle Dımaşkî, yerleştiği yere nisbetle Halebî denildi. Allahü Teâlâ nın dinine hizmetlerinden dolayı Şemseddin lakabı verildi. İbn-i Halil diye tanındı. 648 (m. 1250) yılında Halep'te vefat etti.
Doğumundan otuz yaşına kadar Şam'da kalan Ebü'l-Haccac ibni Halil, orada öncelikle fıkıh ilmi tahsil etti. Din bilgilerine yardımcı ilimler olan, Arabî ilimleri öğrendi. Hafız Abdülganî, Yahya Sekafî, İbn-i Sadaka Harranî, Huşuî, Cetrevî, Kindî, İbn-i Mevazinî ve İbn-i Ebu Asrun gibi âlimlerden ilim tahsil etti. Daha sonra Bağdat, İsfehan, Mısır ve Hicaz taraflarına seyahatlerde bulundu. Gittiği yerlerde; İbn-i Küleyb, Ebu Mansur bin Abdüsselam, İbn-i Hasin, Mes'ud Hammal, Razanî, Saydalanî, İbn-i Yunus, Zakir bin Kâmil, Kiranî, Lebban, Abdürrahim Kagıdî, Ebu Ca'fer Tarsusî, Ebu Ali ibni Haddad'ın talebeleri, Ebü'l-Kasım Busirî, İsmail bin Yasin ve daha birçok âlimden (ki, bu âlimlerin sayısı beşyüzü geçmektedir) ilim öğrendi. Çok çalışıp hocalarından duyduklarını yazarak ezberledi.
İbn-i Halil'in yazdığı Cüz fihi avali-i İmam A'zam adlı risalenin ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (ortada) ve matbu nüshasının kapak sayfası (solda). Yazma nüshası Zahiriyye Kütüphanesi No: 3744'de kayıtlıdır. Allahü Teâlâ nın dinine hizmet için gayret etti. Yüzbin hadis-i şerifi ravileri ile birlikte ezberledi. İlmiyle zamanının âlimlerinin takdirini kazandı. Âlimler onun güvenilir olduğunda ve ilminin sağlamlığında ittifak ettiler.
Allahü Teâlâ nın kullarına olan merhametinden, onlara dinlerini öğreterek Cehennem'den kurtarmak için taliplerine ilim öğretmeye çok gayret etti. Şam ve İsfehan'da ders verdi. Halep'e yerleşti. Halep Camii'nde ömrünün sonuna kadar ilim öğretti. Hanbelî mezhebine göre fetva verirdi. Diğer zamanlarında devamlı ibadet eder, Allahü Teâlâ nın verdiği nimetlere şükretmek için, elinden geleni yapmaya çalışırdı. İnsanlara sık sık nasihatlarda bulunur, itikadını, Selef-i salihîn'in bildirdiklerine göre düzelterek Allahü Teâlâ nın emir ve yasaklarını öğrenip tatbik etmeyenin Cehennem ateşinden kurtulamayacağını söylerdi. Devamlı ve herkese karşı tatlı dilli, güler yüzlüydü. Onun yüzünü gören, sohbetini dinleyen; “Müslüman böyle olur.” ve “Âlim buna denir.” demekten kendisini alamazdı. Onun güzel ahlâkı, insanlara merhameti ve cömertliği, birçok kimsenin tövbe edip salih Müslüman olmasına vesile oldu. Haram ve şüpheli şeylerden çok sakınır, mubahların birçoğunu terk ederdi. Yaptığı her işi Allahü Teâlâ nın rızası için yapar, söylediği her sözü O'nun rızası için söylerdi.
İbn-i Halil'in ders verdiği Halep Camii'nin avlusundan görünüş.
Allahü Teâlâ nın dinine hizmet etmek ve kullarına faydalı olmak için pek çok talebe yetiştirdi. Bunların arasından pek çoğu zamanlarının en ileri gelen âlimlerinden oldu. Hafız Şerefeddin Abdülmümin, Muhammed bin Süleyman Mukrî, Şerefeddin Mahmud Tazefî, Muhammed bin Ca'fer Mukrî, Ebü'l-Hasan Kurafî, Nehhas'ın oğulları Eyyub, Muhammed ve İshak, Kadı Taceddin Salih Kavsî, Ebu Bekr Deştî, İbn-i Acemî'nin oğulları İsmail, İbrahim ve Abdurrahman Afifî, Amidî, Tahir bin Abdullah bin Acemî, İbn-i Neccar, İbn-i Nukta, Sarifinî, Ömer bin Hacib, İbn-i Ematî, İbn-i Dübeysî ve daha birçok âlim İbn-i Halil'in talebeleri arasındaydı.
Yetiştirmiş olduğu mümtaz talebeler yanında, kıymetli eserler de yazan Ebü'l-Haccac ibni Halil'in eserlerinden bazıları şunlardır:
1- Mu'cem: Hocalarının hayatlarını anlatmaktadır.
2- Semaniyat,
3- Avalî,
4- El-Fevaidü'l-avaliyyi's-sıhah,
5- Fevaid.
Tezkiretü'l-huffaz; cilt-4, sh. 1410
Zeylü Tabakat-ı Hanabile; cilt-2, sh. 244
Şezeratü'z-zeheb; cilt-5, sh. 243
Mu'cemü'l-müellifîn; cilt-13, sh. 297
El-A'lam; cilt-8, sh. 229
