Endülüs'te yetişen hadis âlimlerinden. Künyesi, Ebü'l-Kasım olup; ismi, Abdurrahman bin Muhammed bin Abiyd bin Yusuf el-Ensarî el-Endülüsî'dir. İbn-i Hubeyş olarak tanınır. İbn-i Hubeyş, Endülüs'te El-Meriyye (Almeria) denilen yerde, 504 (m. 1111) senesi Recep ayında doğdu. 584 (m. 1188) senesi Safer ayında, Mürsiyye (Murcia, Teodomiro) denilen yerde vefat etti. Cenaze namazı çok kalabalık oldu. İzdihamdan birçok kimse çok sıkıntılı durumlara düştüler.
Endülüs'te hadis ilmi mütehassıslarından ve bu ilmin bayraktarlarından olan İbn-i Hubeyş, hadis ilmini; Ahmed bin Abdurrahman el-Kasbî, Ebü'l-Kasım bin Ebu Reca el-Belvî, el-Esbag bin el-Yesa'dan, fıkıh ilmini; Ebü'l-Kasım bin Virdan, Ebü'l-Hasan bin Nafi, Ebu Abdullah bin Veddah, Abdülhak bin Galib, Ali bin İbrahim el-Ensarî, Ebü'l-Hasan bin Mevhib'den öğrendi. Daha sonra Kurtuba şehrine giden İbn-i Hubeyş, orada Yunus bin Mugis, Ca'fer bin Muhammed bin Mekkî, Kadı Muhammed bin Esbag ve Kadı Ebu Bekr ibni Arabî'den de ilim öğrenip hadis-i şerif dinledi. Edebiyat ilimlerini, Muhammed bin Ebu Zeyd en-Nahvî'den öğrendi. Nahivde çok üstün bir derecede ilim sahibi oldu.
Kendisinden ise; Ahmed bin Muhammed et-Tarsusî, Muhammed bin Hasan el-Lahmî ed-Danî, Muhammed bin İbrahim Siletan, Muhammed bin Ahmed bin Hayyun el-Musrî, Muhammed bin Muhammed bin Ebü's-Seddad, Nezir bin Vehb, Abdullah bin Hasan el-Malekî, İbnü'l-Kurtubî, Ömer bin Dıhye ve kardeşi, Ali bin Yusuf İbnü'ş-Şüreyk ve birçok âlim ilim öğrenip, hadis-i şerif rivayet ettiler. İbn-i Hubeyş'ten bizzat icazetiyle (diplomasıyla) rivayette bulunan Ebu Ali eş-Şelubin'dir.
İbn-i Hubeyş, 542 (m. 1147) senesinde Haçlı orduları Meriyye'yi istila edince, önce Mürsiyye'ye sonra da Şukr Adası'na gitti. Orada on iki sene kadılık ve hatiplik vazifesinde bulundu. Sonra tekrar Mürsiyye'ye döndü. Orada da insanlara Allahü tealanın emir ve yasaklarını bıkmadan, tatlı dil ile bildirdi ve kadılık yaptı.
İbn-i Hubeyş hazretleri hakkında Safdî; “O, nahiv ilminde üstündü. Şukr adasından sonra tekrar Mürsiyye'de kadılık yaptı. Endülüs'te yetişen hadis imamlarından idi. Tarihe dair eserleri vardır.” İbn-i Zübeyr; “O zamanındaki hadis âlimlerinin en üstünlerinden olup, ilmiyle âmil bir zattı.” Ebu Abdullah bin Abbad ise; “O, kıraat ilminde mütehassıs olup, hadis-i şerif ilminde imam (üç yüz binden fazla hadis-i şerifi ezbere bilen) idi. Endülüs'te onun gibisi görülmedi. Zamanındaki bütün âlimler kendisini övdüler. Fen ilimlerinde de söz sahibiydi.” demektedirler.
İbn-i Ömer'den rivayet ettiği hadis-i şerifte, Peygamber Efendimiz; “Kur'an-ı Kerim'i ezberlemiş kişinin misali, bağlanmış devenin sahibinin misali gibidir. Eğer o devesini görür gözetirse, onu tutmuş, yanında bulundurmuş demektir. Eğer onu kendi hâline bırakırsa, o da çeker gider. (Kur'an-ı Kerim'i ezberleyen kimse de onu devamlı okursa, onu unutmamış, korumuş olur.)” buyurdular.
Eserleri: Uzun bir ömür süren İbn-i Hubeyş, zamanının büyük bir kısmını ilim öğretmekle geçirdi. Birçok kimse kendisinden ilim ve edep öğrendi. Bunun yanında, çok kıymetli eserler yazan İbn-i Hubeyş hazretlerinin sadece Kitabü'l-Megazî adlı meşhur eseri günümüze ulaşmıştır. Bilinen diğer eserleri; Elkab ve İktidab Sılatü İbn-i Beşkuval'dir.
