Hadis âlimlerinden. Künyesi, Ebü'l-Kasım el-İsfehanî'dir. 383 (m. 993) senesinde doğdu. 470 (m. 1077)'de İsfehan'da vefat etti. Hadis ilminde hafız derecesinde olup, ayrıca tarih ilminde de âlimdi.
İlim öğrenmek için çok yer gezdi. Hicaz'a Bağdat'a, Hemedan'a, Horasan'a gitti. Zamanının meşhur âlimlerinden, bilhassa babasından ve İbrahim bin Harşebe'den, ilim öğrendi. Ca'fer Ebherî'den ve tabakasından, Nişabur'da Esam'ın eshabından, Mekke'de İbn-i Cehdam'dan ve diğer âlimlerden ilim öğrendi. İsfehan'da zamanının en meşhur Ehl-i Sünnet âlimiydi. İlimde, verada, zühtte yüksek ve kıymetli bir âlimdi. Kendisine tâbi olan sevenleri ve talebeleri çoktu. Sa'd bin Muhammed şöyle demiştir: “Allahü teala, İslam'ın korunmasında iki zatı sebep kıldı. Biri İbn-i Mende, biri de Abdullah Ensarî'dir.”
Bidatlerden şiddetle sakınır, bidat ehlini asla sevmezdi. Emr-i ma'rûf (iyilikleri yaptırma) ve nehy-i münker (kötülüklerden sakındırma) hususunda pek gayretli olup, çok hizmet etmiş, kınayanların kınamasına aldırmamıştır.
Eserleri: Yazdığı eserlerden en meşhurları şunlardır:
1- (Et-Tarihu'l-) Müstahrec min kütübi'n nas li't-tezkire ve'l-müstetraf min ahvali'n nas li'l-ma'rife: Eserin günümüze gelip gelmediği bilinmeyen 1. cildinde Peygamberimizin hayatı ile aşere-i mübeşşerenin biyografilerinin yer aldığı tahmin edilmektedir. Kronolojik bir tarih mahiyetindeki ikinci ciltte 198 (m. 813-814) yılına kadar meydana gelen hadiselerle birlikte tanınmış şahsiyetlerin biyografileri bulunmaktadır. Eserin bu cildinin bir nüshası Köprülü Kütüphanesi, Fazıl Ahmet Paşa Kısmı, No: 242'de kayıtlıdır. 2- Er-Red ala men yekûl “elif lam mim” harfün li-yenfiye'l-elif ve'l lam ve'l-mim an Kelamillah azze ve celle: Riyad'da 1989'da yayınlanmıştır. 3- Tahrimü ekli't-tin ve halü akilih fi'd-dünya ve'l-ahire: Kitapta çamur yemenin haram olduğuna dair rivayetler bir araya getirilmiş olup, Ahmed bin Hüseyin el-Beyhekî eserdeki hadislerin hiçbirinin sahih olmadığını söylemiştir. Yazma nüshası Kudüs'teki Jewish National and University Library'de bulunan eser üzerinde Georges Vajda tarafından bir çalışma yapılmıştır. (Kudüs 1981) 4- Kitabü'l-Kifaye: Son tarafından önemli bir kısmı eksik nüshası Darü'l-kütübi'z Zahiriyye'dedir.
Ebü'l-Kasım İbn-i Mende hazretlerinin Et-Tarihu'l-Müstahrec min kütübi'n-nas li't-tezkire ve'l-müstetraf min ahvali'n nas (ahvali'r-rical) li'l-ma'rife adlı eserinin el yazma nüshasının dördüncü cüzünün ünvan sayfası (sağda), dördüncü cüzün ilk iki sayfası (ortada) ve yirmibirinci cüzün ünvan sayfası (solda). Köprülü Kütüphanesi Fazıl Ahmed Paşa Kısmı 242 numarada kayıtlı olan; bu kitabın ikinci cildi olup, üçüncü cüzden yirmibirinci cüze kadardır.
İbn-i Mende'nin kaynaklarda adı geçen diğer eserleri de şunlardır: Hurmetü'd-din, Sıyamü yevmi'ş-şek, Tarihu İsbehan, Tarihu Mekke, el-Müsned, Kitabü'l-Vefeyat, Tabakatü't-tabi'in, Küna men yu'rafü bi'l-esami, el-Vasiyye, el-Kunut: Bu eser Tanta'da 1991'de yayınlanmıştır.
Hasan bin Muhammed Rıza el-Alevî şöyle anlatmıştır: Dayım Ebu Talib Tabataba'dan işittim, şöyle dedi: “Bir toplulukta İbn-i Mende'den bahsedilmişti. Ben kendisini tanımıyordum. Hakkında uygun olmayan sözler söyledim. Cerdabakan'a gitmiştim. Orada birgün uyurken, rüyamda Hazreti Ömer'i gördüm. Yanında bir zat vardı. Onun elinden tutmuştu. Elinden tuttuğu zatın üzerinde, mavi renkli bir cübbe ve gözünde de bir ben vardı. Selam verdim. Selamımı almadı. Bana, elinden tuttuğu zatı göstererek dedi ki: “Niçin bu zatın ismini işitince ona dil uzattın?” Rüyamda bana deniliyordu ki: “Bu zat Hazreti Ömer, yanındaki de İbn-i Mende'dir.” Bundan sonra uykudan uyandım. İsfehan'a dönünce İbn-i Mende'nin huzuruna gittim. Daha önce kendisini hiç görmemiştim. O da beni tanımıyordu. Huzuruna girince, aynen rüyada gördüğüm gibiydi. Selam verdim; “Ve aleykesselam ey Ebu Talib!” dedi. Sonra da, ben daha hiçbir şey söylemeden; “Hakkımızı helal edebiliriz.” buyurdu. Ben de; “Bana hakkınızı helal ediniz.” dedim. “Senin buraya gelmene sebep olan şeyden dolayı hakkımı helal ettim.” buyurdu.”
