Hanefî Mezhebi fıkıh âlimlerinden. İsmi Muhammed bin Ali bin Muhammed'dir. Lakabı Şemseddin, Künyesi Ebu Abdullah'tır. Ebü'l fadl da denilmiştir. İbn-i Tolun diye meşhur olmuştur. 880 (m. 1475) senesinde Şam'da bulunan Salihiyye semtinde doğdu. Yine orada, 953 (m. 1546) senesinde vefat etti. Kasiyun Dağı eteğinde, ailesine ait türbeye defnedildi. Ticaret ve ilimle meşgul bir Türk ailesine mensuptur.
Arfu'z-zeherat fi tefsiri kelimati't-tayyibat adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda). Yazma nüsha Princeton Üniversitesi Kütüphanesi Robert Garrett, Class of 1897'de kayıtlıdır.
Şam'da büyüdü. Babasından, amcasından ve zamanının âlimlerinden çeşitli ilimleri tahsil etti. Kadı Nasireddin Ebü'l-Beka, Hatib Siraceddin es Sayrafî, Cemaleddin Yusuf bin Abdüİlhadi, Şeyh Ebü'l-Feth İskenderî, İbnü'n-Naimi ve başkalarından ilim okudu. Amcası Cemaleddin bin Tolun ve başkalarından fıkıh ilmini öğrendi. İmam-ı Süyutî'den hadis ve diğer ilimleri tahsil edip Mısır ve Hicaz âlimlerinden bir cemaatin huzurunda yazılı olarak icazet aldı. Nahiv, fıkıh ve hadis ilimlerinde yüksek derecelere ulaşan İbn-i Tolun, Ömeriyye Medresesi'ne müderris ve Salihiyye'deki Selimiye Camii'ne imam tayin olundu. Nahiv ve fıkıh okutup talebe yetiştirmeye çalıştı. İnsanlar onun derslerine çok rağbet edip istifade ettiler. Zamanını ilim öğreterek geçiriyordu.
İbn-i Tolun'un El-Kalaidü'l-cevheriyye fî tarihi's-Salihiyye adlı eserinin kapak sayfası (sağda) ve İ'lamü'l-vera bi men vülliye naiben mine'l-Etrak bi Dımaşki'ş-Şami'l kübra adlı eserinin kapak sayfası (solda).
İbn-i Tolun'dan birçok kimse ilim öğrenip istifade etti. Daha o hayattayken, talebeleri ilimde yükselip çevrelerini aydınlatıyorlardı. Şeyh Şihabeddin Tîbî, muhaddislerin ve vaizlerin baş tacı olan Alaeddin ibni İmad, Necmeddin el Behnisî, Hatib-i Dımaşk gibi zatlar bunlardandır. Şeyhülislam İsmail en-Nablusî, Allame Zeyneddin bin Sultan, Şeyhülislam Şemseddin el-İsevî, Şeyhülislam Şihabeddin el-Vefaî, Kadı Ekmelüddin bin Müflih gibi zatlar da onun ilim meclisinde yetişip insanlara Allahü tealanın dinini anlatmakle meşgul oldular.
“TÖVBE ET”
Şeyh Ahmed bin Şeyh Arif-i billah Süleyman nakleder ki: Babamın yanında bulunuyordum. İbn-i Tolun, ona ziyaret için geldi. Oturduğu zaman, fakirlerden bir kimse gelip babama rüyasında Resulullah Efendimizi siyah yüzlü olarak gördüğünü anlattı ve rüyasının tabirini istedi. Babam da: “Bu rüyanı, İbn-i Tolun sana güzel tabir eder.” dedi. İbn-i Tolun'un yanına gidip rüyasını anlattıktan sonra İbn-i Tolun dedi ki: “Bu rüya, gören kişinin Resulullah Efendimizin sünnetine muhalif olduğuna ve sünnete uygun olmayan hâllerinin bulunduğuna delalet eder. Çünkü siyahlık, Resulullah Efendimizin sıfatı değildir.” Adam; “Böyle bir durumdan Allahü tealaya sığınırım. Benim itikadımda bu şekilde bir şey yoktur.” dedi. İbn-i Tolun; “Muhakkak sende sünnete muhalif bir durum vardır ve tövbe etmen gerekir.” dedi. Adam; “Kendimde böyle bir durum olduğunu bilmiyorum. Ancak nefsim, bazen beni namazdan alıkoyar ve namazı geç kılarım.” dedi. İbn-i Tolun; “Tamam, sünnete muhalif olan hâlin budur. Çünkü namaz dinin direğidir. Namazın terk edilmesinden daha sünnete muhalif bir iş mi vardır?” buyurdu. Bunun üzerine adam tövbe etti ve bir daha namazı terk etmemek hususunda söz verdi.
Kitabü'l-ibtihac fi ahkami'l ihtilac adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda). Eser Leipzig Universitätsbibliothek Kütüphanesi No: RefaiyaBook_islamhs _3235'de kayıtlıdır.
Eserleri: Fıkıh, hadis, nahiv, tıp tarih ve tabir ilimlerinde yüksek derece sahibi olan İbn-i Tolun, ilmiyle âmil olan bir zattı. Ömrünü ilim öğrenmek ve öğretmekle, gece gündüz ibadet etmekle süslemiş olan İbn-i Tolun'un, değişik ilimlerde birçok kıymetli eserleri vardır. Eserlerinin çoğunu hocası İmam-ı Süyutî'nin kitaplarından toplamıştır. Şiire dair eserleri de vardır. Eserlerinin çoğu günümüze ulaşmamıştır. Eserlerinden başlıcaları şunlardır:
1- Ta'likat: 90 cilt kadar olup çeşitli konularla ilgili yazdığı risalelerdir.
2- El-Kalaidü'l-cevheriyye fî tarihi's-Salihiyye: Eser 1375'te Şam'da basılmıştır.
3- İ'lamü'l-vera bi men vülliye naiben mine'l-Etrak bi Dımaşki'ş-Şami'l-kübra: Şam'da vazife yapan valileri tanıtır. Önemli bir kaynaktır. 1964'te Şam'da basılmıştır.
4- El Lem'atü'l-berkiyye fi'n-nüketi't-tarihiyye: Kırk dört kıssadan müteşekkil eser, 1994'te Beyrut'ta basılmıştır.
5- Müfakehetü'l-hillan fî havadisi'z zaman: 1479-1520 miladî yılları arasındaki hadiseleri anlatır. 1998'de Beyrut'ta basılmıştır.
Tahrirü'l-murassah fî ahvali'l-berzah adlı eserinin kapak sayfası (sağda) ve İ'lamü's-sailin an kütübi seyyidi'l mürselîn adlı eserinin kapak sayfası (solda).
6- Eş-Şüzurü'z-zehebiyye fî teracimi'l-eimmeti'l-isna aşeriyye: 12 imama dairdir. 1958'de Beyrut'ta basılmıştır.
7- Es-Sagru'l-bessam fî zikri men vülliye kanae'ş-Şam: Şam kadılarının hâl tercemelerini ihtiva eder. Kudatü Dımaşk adıyla 1956'da Şam'da Basılmıştır.
8- El Ukudü'd-düriyye fî'l-ümerai'l-Mısriyye: 1965'te Beyrut'ta basılmıştır.
9- El-Fülkü'l-meşhur fî ahvali Muhammed bin Tolun: Ders okuduğu yerler ve hocalarını anlatır. 1996'da Beyrut'ta basılmıştır.
10- Bestü Samii'l-mesamir fî ahbari Mecnun Benî Amir: Edebiyata dairdir. 1996'da Kahire'de basılmıştır.
11- Et-Temettu bi'l-ikran beyne teracimi'ş şüyuh ve'l-akran: Zamanındaki âlimlerin hâl tercemelerini anlatır. Kendisi buna Zehariu'l-kasr adıyla bir zeyl yazmıştır. 1923'te Şam'da basılmıştır.
12- Gayetü't-tıbyan fî tercemeti Şeyh Arslan: Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 1590'da bir nüshası vardır. Eser tarihsiz olarak Şam'da yayınlanmıştır.
13- Kaydü'ş-Şarid min Ahkari Yezid: Yezid bin Muaviye hakkında âlimlerin sözlerini ihtiva eder. Eser 1986'da Kahire'de basılmıştır.
14- El-Meazze fima kıle fi'l-Mizze: Şam'ın Mizze semtinin tarihi, şahsiyetleri ve eserleri hakkında bilgi verir. 1983'te Şam'da basılmıştır.
15- Kurretü'l-üyun fî ahbari Babi Ceyrun: Eser 1964'te Şam'da basılmıştır.
16- Eş-Şem'atü'l-mudiyye fî ahbari'l kal'ati'd-Dımaşkiyye: Şam tarihi olup 1929'da Şam'da basılmıştır.
17- Darbü'l-huta alâ cemii'l guta: Şam'ın Guta bölgesi tarihidir. 1946'da Şam'da basılmıştır.
18- Fessü'l-havatim fima kıle fi'l-velaim: Ziyafet adabı ile ilgilidir. 1987'de Şam'da basılmıştır.
19- Tebyidü't-tırs bima verede fi's-semer leyali'l-urs: Hicrî 1348'de Şam'da basılmıştır.
20- Teşyidü'l-ihtiyar li tahrimi't-tabl ve'l-mizmar: 1993'te Tanta'da basılmıştır.
21- El-Erbeune fî fadli'r-rahmeti ve'r-rahimîn: Bu eser de 1992'de Tanta'da basılmıştır.
22 Tahrirü'l-murassah fî ahvali'l-berzah: 1991'de Tanta'da basılmıştır.
23- Mürşidü'l-muhtar ila hasaisi'l-muhtar: Peygamber Efendimizin hususiyetlerine dairdir. Kahire'de tarihsiz basılmıştır.
24- İ'lamü's-sailin an kütübi seyyidi'l-mürselîn: Peygamber Efendimizin mektuplarını ihtiva eder. 1983'te Beyrut'ta basılmıştır.
25- Eş-Şezretü fi'l-ehadisi'l-müştehire: Hicrî 1413'te Beyrut'ta basılmıştır.
26- Et-Teveccühü'l-cemil li esrari ayatin mine't-tenzil: Hicrî 1405'te Mekke'de basılmıştır.
27- El-Mesailü'l-mülekkabat fî ilmi'n-nahv: 1992'de Riyad'da basılmıştır.
28- El-Menhelü'r revî fî tıbbi'n-Nebevî: 1996'da Beyrut'ta basılmıştır.
29- Nakdü't-talib li-zegali'l-menasib: Kamu vazifelileri hakkındadır. 1992'de Beyrut'ta basılmıştır.
30- Risale fî kavlihi teala “İnne İbrahime kane Hanifen”: 1997'de Beyrut'ta basılmıştır.
31- El-Berku's-sami fî ta'dadi menazili'l hac: 1976'da Şam'da basılmıştır.
32- Tuhfetü't talibîn: 1988'de Şam'da basılmıştır.
33- Dav'ü's-sirac fima kıle fi'n-nessac: Şam'da dokunan kumaşlarla ilgili bilgi vermektedir. 1978'de Şam'da basılmıştır.
34- Kitabü'l-gurafi'l-aliyye fî teracimi müteahhiri'l-Hanefiyye: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Paşa Kısmı No: 1924'te vardır.
35- Ünvanü'r-resail fî ma'rifeti'l-evail: Çeşitli risaleleri vardır.
36- El-Lü'lü'ü'l-manzum fi'l-vukuf-i alâ ma İştegalet mine'l-ulum,
37- En-Nefehatü'l-Ezheriyye,
38- İrsalü'd-dema'ti fî beyani sa'ati'l icabeti yevmi'l-Cum'ati,
39- İrşadü'l-Murtaza ila İyadeti'l-Merda,
40- Def'u'l-ilbas,
41- İfadetü'r-Raim li Mesaili'n-Naim,
42- Tahzirü'l ibad mine'l-hululi ve'l-ittihad,
43- Tashihü'l Mesabih,
44- Risaletün fî Hükm-i İsa Hine Nüzulihi,
45- Et-Tarî alâ zelleti'l-kâri,
46- Gayetü'l-isbat li telfani'l-emvat,
47- Fethü'l-Celil fima verade fî makami'l-Halil.
48- Kitabü'l-ibtihac fi ahkami'l-ihtilac,
49- Arfu'z-zeherat fi tefsiri kelimati't-tayyibat,
50- Ta'rifu'l-münker min ḥâli'l-sükker.
51- Mulahhas ma nukile min esmai devri'l-Kur'an ve'l-hadis ve'l-medaris bi Dimaşki'ş-Şam.
Mulahhas ma nukile min esmai devri'l-Kur'an ve'l hadis ve'l-medaris bi Dimaşki'ş-Şam adlı eserinin yazma nüshasının ilk iki sayfası. Eser Köprülü Kütüphanesi No: 652/4'de kayıtlıdır. İbn-i Tolun'un Risale fî kavlihi teala “İnne İbrahime kane ....” adlı eserinin kapak sayfası.
