Malikî mezhebi fıkıh âlimi. İsmi Muhammed bin Muhammed bin Muhammed bin Arafe el-Vergammî et-Tunusî olup künyesi Ebu Abdullah'tır. İbn-i Arafe diye meşhur oldu. 716 (m. 1316) senesi Recep ayının yirmi yedisinde Tunus'ta doğdu. 803 (m. 1401) senesi Cemaziyelahir ayının yirmi dördünde, Tunus'ta vefat etti. Kabri Cilaz Kabristanı'nda Şerif Hüseyin Türbesi yakınındadır.
İbn-i Arafe; fıkıh, usul, kelam, mantık, beyan ve başka ilimlerde âlimdi. Fıkıh ilmini; Kadı Ebu Abdullah bin Abdüsselam el-Hevarî'den öğrendi. Usul ve kıraat ilimlerini; Ebu Abdullah Muhammed bin Muhammed bin Hasan ibni Selame el-Ensarî'den okudu. Babası ve Ebu Abdullah el-Iylî ibni Sa'd bin Bezzal, İbn-i Harun el-Kenanî, İbn-i İmran bin el-Cübab, İbn-i Süleyman en-Nabtî el-Fasî, Ahmed bin Abdullah bin Muhammed er-Rasafî'den hadis-i şerif dinledi. Aklî ve naklî ilimlerde üstün bir dereceye yükseldi. Mağrib'de fetva mercii (kendisine danışılan, fetva istenen) zat oldu. İlim öğretmekte herkesten öne geçti. Ders okutmaktan usanmazdı. Kuvvetli iman sahibi olup talebeye çok ihsan ve iyilikte bulunurdu. İcazet (diploma) verdiklerinin icazetnamelerine; “Allahü teala, beni ve bu diploma sahibini faydalı ilim ehlinden eylesin.” diye yazdırırdı. Vefatından sonra orada onun gibisi görülmedi.
Çok talebe yetiştirdi. Seyyid Şerif, Ebü'l-Fadl es-Silavî, Kadı Ebu Mehdi İsa el-Gabrinî, El-Hafız el-Birzalî, İbnü'l-Hatib-i Kastinî, İmam İbnü'l-Merzuk el-Hafîd, Ebü't-Tayyib ibni Alvan, Kadı Ebu Abdullah el-Kaleşanî ve oğlu Kadı Ebu Abdullah el-Kaleşanî, el-Hac Ebü'l-Abbas Kalkaşendî ve oğlu Kadı Ebü'l-Abbas, Kadı Ebu Mehdi İsa el-Vannugî, Ebu Abdullah Muhammed bin Ömer el-Vannugî, Kadı Ebü'l-Abbas Ahmed, Şeyh Ebu Abdullah bin Kalıl, Hafız Ebü'l-Kasım el-Abdüsî el-Fasî, İbn-i İkab el-Cüzamî, Ebü'l-Abbas Ahmed el-Besilî, Kadı Ebu Yusuf Ya'kub Zagbî, Emir Ebu Abdullah Muhammed el-Hafsî, İbnü's-Sultan Ebü'l-Abbas, Kadı Ebü'l-Kasım bin Naci, Ebu Yahya bin Akibe el-Kafsî, Edip Ebu Abdullah bin Ca'l, Seyyid eş-Şerif es-Sakalî et-Tabib, el-İmam eş-Şerif Acisî, Müftî Ebu Abdullah Muhammed ez-Zeydunî ve bunlar gibi daha birçok talebe yetiştirdi. Mağrib âlimlerinin çoğu, onun veya talebelerinin talebeleridir.
İbn-i Arafe'nin yazdığı Kitabü'l-hudud adlı eserinin yazma nüshasının ilk sayfası. Eser Ümmü'l-kura Üniversitesi Kütüphanesi No: 442/10'da kayıtlıdır.
İbn-i Cezerî, Tabakatü'l-Kurra kitabında onun hakkında; “O, Tunus'un hatibi, âlimi, imamıydı. Birçok ilim dalında mütehassıs oldu. Fıkıh, nahiv, tefsir ve başka ilimlerde üstün dereceye yükseldi. Mağrib diyarında ondan faziletli bir zat görmedim.” demektedir.
Salah el-Ekfehesi onun hakkında; “İbn-i Arafe fıkıh öğrendi. Usul ve füru, Arap dili ve edebiyatı, me'ani, beyan, feraiz, matematik, kıraat ilimlerinde üstün dereceye yükseldi. Vera, züht ve takvada zamanında onun gibisi yoktu. İlim ile meşgul oldu. Talebe yetiştirdi. İnsanlar, akın akın onun ilim meclisine koştular ve çok istifade ettiler.”
İbn-i Arafe'nin talebelerinin tefsir derslerinde tuttukları notların bir araya getirilmesinden meydana gelen Tefsiru İbn-i Arafe'nin kapak sayfası (sağda) ve El-Muhtasar fi'l-fıkh adlı eserin yazma nüshasının kitabü'l-büyu kısmından iki sayfa (solda). Eser Melik Suud Üniversitesi Kütüphanesi No: 6184'de kayıtlıdır.
“Mağrib'de, onun gibi ilimleri kendinde toplamış birisi yoktu. Yakın uzak her yerden fetva sormaya gelirlerdi.” demektedir.
Şey Ebu Abdullah er-Rasa' ise onun hakkında; “O, şeyhülislam, allame bir zat olup babası da âlim, kâmil, salih birisiydi. Oğluna ders verdi ve duada bulundu. Medine-i Münevvere'de vefat ettiği gece dahi, teheccüd namazından sonra oğluna dua etti.”
Babası, teheccüd namazını kıldıktan sonra Resulullah'ın üzerine salat ve selam getirir ve sonra da; “Ya Resulallah! Muhammed bin Arafe'yi himayende bulundur.” derdi. Bu dua sebebiyle İbn-i Arafe'nin üzerinde bereket alametleri zahir oldu. Babası gönül ehli bir zattı. Hatib Veliyyullah Halilî Mekkî ile görüşüp sohbetlerinde bulundu. Oğlu için de dua istedi. İbn-i Arafe çok ibadet ederdi. Namaz, oruç, hac ve zekat gibi ibadetlerin edeplerine dahi uymayı kendine vazife bilirdi. 750 (m. 1349) senesinde, Büyük Cami'de imam ve hatip oldu. 773 (m. 1371) senesine kadar bu vazifede kaldı. Ömründe, namazına mâni olacak hiçbir özrü olmadı. Çok hac etti. Dünya ve ahiret hayırlarını cem' etmiş (toplamış) idi. Her zaman, önceki âlimlerden bahseder, delillerini Selef-i salihîn'den getirirdi.
Talebesi İmam Übey şöyle demektedir: “Bizim hocamızda, küçüklüğünden beri suret ve kemalin güzelliği vardı. Allahü tealadan çok korkardı. Ömrü boyunca; “Ya Rabbî! İslam dini üzere ruhumu al.” diye dua etti. Sevdiklerinden birine bir şey verip; “Bunu evladına götür, iman ile vefatım için dua etsin. Ümit ediyorum ki Allahü teala çocukların duasını kabul eder.” buyururdu.”
Eserleri: İbn-i Arafe, birçok eser yazdı. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- El-Muhtasar fi'l-fıkh: Malikî mezhebi fıkhına dair bu eser İbn-i Arafe'nin en meşhur eseridir. El-Muhtasaru'l-kebir diye de bilinir. Fas'ta çeşitli kütüphanelerde yazması vardır. 2- Hududü İbn-i Arafe: Fıkhî kaidelerin derlenmesi ile meydana gelmiştir. Kitabü'l-hudud ve El-Hudüdü'l-fıkhıyye diye de bilinir. Eser, şerhi ile birlikte 1993'te Beyrut'ta basılmıştır. 3- El-Muhtasar fî usulü'l-fıkh: İbn-i Hacib'in Muhtasar adlı eserini tamamlamak için yazmıştır. 4- Muhtasarü'l-havî fi'l-feraiz: Miras hukuku ile alakalıdır. 5- El-Muhtasaru'ş-Şamil fî usuli'd-din: Kadı Beydavî'nin Tevalî adlı eserinin tarzında yazılmıştır. Fas'ta çeşitli kütüphanelerde vardır. İmametle ilgili kısmı 1975'te Tunus'ta basılmıştır. 6- El-Muhtasar fi'l-mantık: Mantıkla ilgili olup 1976'da Tunus'ta basılmıştır. 7- Tefsiru İbn-i Arafe: Talebelerinin tefsirine dair tuttuğu notlardan ibarettir. Bir bölümü 1976'da Tunus'ta basılmıştır. Geri kalanı da 1987'de neşre hazırlanmıştır.
