Tefsir, hadis, kıraat ve tarih âlimi, vaiz. Yüz bin hadis-i şerifi ravileriyle birlikte ezberden bilirdi. Çok kitap yazdı. Künyesi Ebu Hafs olup, asıl ismi, Ömer bin Ahmed bin Osman bin Ahmed bin Muhammed bin Eyyub bin Ezdad bin Serrac bin Abdurrahman'dır. Annesi, Ahmed bin Muhammed bin Yusuf bin Şahin'in kızıdır. İbn-i Şahin ismi buradan gelmektedir. Dedeleri, Merv civarındaki Merverruz'dan gelerek, Bağdat'ın doğusunda Mu'teriz nahiyesinde oturduğu için, Bağdadi nisbet edildi. Muhaddis-i Irak ve Vaiz, İbn-i Şahin lakaplarıyla meşhur oldu. 297 (m. 909)'da Bağdat'ta doğdu. 385 (m. 995) yılında vefat edip, Bağdat'ta Babü'l-Harb'deki Ahmed bin Hanbel hazretlerinin yanına defnedildi.
İlimle uğraşan bir aileden gelen İbn-i Şahin'in babası, onun doğum tarihini, nereden geldiklerini ve soyunu; Mis'ar, Ebu Nuaym ve Muhammed bin Ali bin Abdullah Verrak rivayetiyle gelen hadislerin toplandığı kitabının üzerine yazmıştı. İlk tahsilini babasından ve çevresinden alan İbn-i Şahin, üç yüz sekiz yılında, yani on bir yaşında iken hadis-i şerif yazmaya başladı. İlim tahsili için Şam, Basra, İran ve Mısır'daki ilim merkezlerini dolaştı.
İbnü'l-Bagandi, İbn-i Ziyad Nişaburi, İbn-i Mücahid, İbn-i Mahled el-Attar, İbn-i Şerebuz, İbn-i Dürüsteveyh, İbn-i Ebu Sabit gibi âlimlerden ilim tahsil edip, hadis-i şerif rivayet etti. Kıraat ilmini Mısır'da; Ebu Bekr bin Ebu Davud, Ebu Bekr bin Mücahid, Ebu Bekr bin Nakkaş, Ahmed bin Mes'ud Zühri'den öğrendi. Zamanında Irak'ın hadis âlimi ve imamı oldu. Yıllarını Allahü Teâlâ’nın dinine hizmet, insanlara doğru yolu öğretmek için harcadı. Vaazlarıyla halka, dersleriyle mümtaz talebelerine, pek kıymetli eserleriyle de, daha sonraki nesillere öğrendiklerini aktardı. İlmi, yalnız Allahü Teâlâ’nın rızası için öğrenir ve yine O'nun rızası için öğretirdi.
Ebu Hafs bin Şahin'den, başta oğlu Ubeydullah olmak üzere; Muhammed bin Ebü'l-Fevaris, Malini, Hilal-i Haffar, Berkani, Ezheri, Ezci, Ebü'l-Hüseyin Mühtedi, Tenvihi, Cevheri, Hallal ve daha birçok âlim ilim tahsil etti. Hüseyin bin Tanaciri de ondan kıraat ilmini öğrenip nakletti.
Kendisi anlatır: “Bir seferden dönüşümde yazdıklarımın hepsini kaybettim. Aklımda kalan hadis-i şerifleri yazdığımda tam yirmi bin adet olduğunu gördüm.”
Talebelerinden Ezheri; “Hocam İbn-i Şahin, sika (güvenilir) idi ve yanında hocası Begavi'den yedi yüz parça kitap vardı.” dedi. Ebu Mes'ud Dımeşki'den İbn-i Şahin hakkında soruldu. Buyurdu ki: “İbn-i Şahin'in yazdıklarını alın.”
İbn-i Şahin'den dokuz yaş küçük olup, aynı yılda vefat eden meşhur hadis âlimi Dare Kutni; “İbn-i Şahin sika (güvenilir) idi.” buyurdu. İbn-i Makula, Ebu Hüseyin bin Mühtedi-billah ve talebelerinden Atiki; “O emin, sika (güvenilir) idi.” demektedirler.
İbn-i Şahin, Ebu Sa'id-i Hudri hazretlerinden şu hadis-i şerifi rivayet etti: Resulullah Efendimiz; “Size, Allahü Teâlâ’nın onunla günahlarınızı mahvedip, iyiliklerinizi çoğaltacağı bir şey tavsiye edeyim mi?” buyurdular. “Evet ya Resulallah.” dedik. Resul-i Ekrem; “Zorluk zamanlarda güzelce abdest almak, uzak yerlerden camiye gelmek, bir namazdan sonra ikinci namazı beklemek.” buyurdular.
İbn-i Şahin, Ebu Ümare'den şu hadis-i kutsiyi rivayet etti: “Allahü Teâlâ buyurdu ki: Hayrı ve şerri yarattım. Hayır için yarattığım ve hayrı kendi ellerinde icra ettiğim kimseye müjdeler olsun...”
İbn-i Şahin Nasih ve Mensuh adlı eserinde Hazreti Aişe-i Sıddıka'dan şöyle rivayet etti: “Veda Haccı'nda Resulullah Efendimiz bizimle birlikte hac etti. Sonra Hacun kabristanına uğradı. Mübarek, üzüntü ve kederden ağlıyordu. Orada uzunca bir zaman kaldıktan sonra benim yanıma geldi. Bu defa neşeli ve tebessüm ediyordu. Ben, hâlinde gördüğüm bu açık değişmenin sebebini sorduğumda; “Anneminkabrine gittim. Cenab-ı Hak'tan annemi ihya buyurmasını diledim. Kabul buyurup annemi diriltti ve bana iman ettikten sonra ebedi hâline ret ve iade buyurdu.” diye cevap verdi.”
İbn-i Şahin vaaz ve nasihatlarıyla insanları doğru yola çağırırken, talebelerinden İbn-i Ebü'l-Fevaris'in dediği gibi: “kimsenin yazamayacağı” kadar çok kitap yazarak, ders ve vaazlarına yetişemeyenlere de ilmini ulaştırmaya çalıştı. Topladığı ve yazdığı eserlerle selefin ilmini bize nakletmiştir.
Eserleri
İbn-i Şahin çok eser yazmıştır. Hatta Kadı Muhammed bin Davudi derki: “İbn-i Şahin bana, ilk yazmaya başladığından bu zamana kadar, mürekkebe yedi yüz dirhem para verdiğini söyledi.” İmam-ı Süyuti ise; “Tefsir âlimlerinin sonuncusu İbn-i Şahin'in bin ciltlik tefsiri ve bin beş yüz ciltlik Müsned'i vardır. O, yirmi sekiz kantar mürekkep kullanmıştır.” buyurmaktadır. Bu kıymetli eserlerden bazıları daha sonra gelen âlimler tarafından kısaltılarak muhtasarları yapılmıştır.
İbn-i Şahin'in yazmış olduğu eserlerden bazıları şunlardır:
1- Nasihu'l-hadis ve mensuhuh: En önemli eserlerden biridir. Konusunda birkaç kaynak eserden biridir. Beyrut'ta 1992'de yayınlanmıştır.
2- Tarihu esmai's-sikat: 1569 ravi hakkında bilgi vermektedir. Kuveyt'te 1982'de yayınlanmıştır.
3- Et-Tergib fî fezaili'l-a'mal: Amellerin faziletleri ile ilgili olup, Demmam'da 1995'te yayınlanmıştır.
4- Şerhu Mezahi bi Ehli's-sünne ve ma'rifeti şeraii'd-din ve't-temesük bi's-sünneti: Ehl-i Sünnet itikadını anlatan eser son olarak Kahire'de 1995'te yayınlanmıştır.
5- Fezailü Fatımatü'z-Zehra: Hazreti Fatıma ile ilgili 37 hadis-i şerifi ihtiva etmekte olup Kuveyt'te 1994'te neşredilmiştir.
6- Fezailü Şehri Ramadan: Ramazan ayının faziletleri ile ilgili olup Kuveyt'te 1994'te yayınlanmıştır.
7- Ehadisü'l-efrad: Eserin beşinci cüzü günümüze ulaşmış olup Kuveyt'te 1994'te yayınlanmıştır.
8- Fevaid: Bu da Kuveyt'te 1994'te yayınlanmıştır.
9- Tarihu Esmai'd-duafa ve'l-Kezzabin: 722 ravi hakkında kısa değerlendirmelerde bulunmaktadır. Medine'de 1989'da basılmıştır.
10- Zikru menihtelefe'l-ulema ve nukkadü'l-hadis: Kahire'de 1992'de yayınlanmıştır.
11- Kitab fi'l-ferec bade'ş-Şidde: New Haven'de 1933'te yayınlanmıştır.
12- Cüz min hadisih: 45 hadis ihtiva eder. Kuveyt'te 1994'te neşredilmiştir.
13- El-Emali: Bazı kısımları Zahiriyye Kütüphanesi'nde vardır.
14- Rubaiyyat: Bu da Zahiriyye Kütüphanesi'ndedir.
15- Fadlu zikri Lailaheillallah: Bu da Zahiriyye Kütüphanesi'nde vardır.
16- Et-Tefsiru'l-kebir: Rivayete göre bin cüz ve on beş bin sayfadır. Zehebi eserin Vasıt'ta olduğunu söylemektedir.
17- Müsnedü'l-kebir: 1.500 veya 1.300 cüz olduğu rivayet edilmektedir.
18- Tarihu'l-kebir: Hatib-i Bağdadi çok istifade etmiştir.
19- Zühd ve'r-rekaik, vb. eserleri vardır.
