Fas’ta yetişen büyük matematik ve din âlimi. İsmi Ahmed bin Muhammed bin Osman el-Ezdî el-Merrakuşî olup künyesi Ebü’l-Abbas’dır. Babası mimar olduğu için mima-roğlu anlamında İbnü’l-Benna ünvanıyla meşhur oldu. 9 Zilhicce 654 (29 Aralık 1256) tarihinde Kuzeybatı Afrika’da Merrakeş’te doğdu. 5 Receb 721’de (31 Temmuz 1321) orada vefat etti. Bab-ı Ahmed haricine defnedildi.
Merrakeş’te Ebu Abdullah Muhammed bin Mübeşşir el-Merrakuşî ile Ali el-Ahdeb’den Kur’an-ı Kerim ilimleri, Ebu İmran Musa bin Ebu Ali ez-Zenatî, Ebü’l-Hüseyin Muhammed bin Abdurrahman el-Megilî ve Ebü’l-Velid Ali bin Ebu Bekr’den fıkıh, Ebu Abdullah İbn Abdülmelik’ten hadis ve Ebu İshak İbrahim bin Abdüsselam es-Sanhacî’den Arap dili ve edebiyatı okudu. Ebu Abdullah el-Hezmîrî ile kardeşi Ebu Zeyd Abdurrahman elHezmîrî’den tasavvuf bilgilerini almıştır. Yine Merrakeş’teki hocalarından Ebu Bekr Muhammed bin İdris el-Kallusî onu özellikle rasyonel sayılar konusuna yönlendirmiştir. Daha sonra Fas’a geçerek tahsilini tamamlayan İbnü’l-Benna bu şehirde İbni Hacele er-Riyazî’den matematik, tıp ve astronomi, Kadı Ebu Abdullah Muhammed bin Ali eş-Şerif’ten nahiv ve matematik Ebu Abdullah Muhammed bin Mahluf es-Sicilmâsî’den astronomi, Mirrîh adlı bir hekimden de tıp tahsil etti. Tahsilini bitirdikten sonra ders vermeye başlayan İbnü’l-Benna’nın en ünlü öğrencileri İbn-i Haldun, Muhammed bin İbrahim el-Abulî, İbnü’l-İmâm Ebu Zeyd Abdurrahman bin Muhammed Tlemsânî ile kardeşi Ebu Musa İsa, Ebu Zeyd Abdurrahman bin Süleyman el-Lecâî ve İbnü’n-Neccâr et-Tlemsânî’dir. İbnü’l-Benna defalarca Fas’a gitti. Merîni sultanlarının takdirini kazandı; ancak resmî vazife almadı. Ölünceye kadar Merakeş’te ders vermekle meşgul oldu. Günümüzde Fas halkı arasında “Sîdî Bulibenna” lakabıyla tanınmakta ve mezarı bugün dahi ziyaret edilmektedir.
İbnü’l-Benna hazretlerinin Merrakeş’teki Türbesi.
İbnü’l-Benna matematik ilimleri ve astronomi sahasındaki eserleriyle tanındı. Yazdığı eserler, özellikle matematik ilimlerinin gelişmesinde rol oynadı. Gerek eserlerinde gerekse ders ve sohbetlerinde gayet metodlu ve sağlam bir üsluba dayanarak, ilmî konuları ele alıp izah ederdi.
İbnü’l-Benna, kesirler ve üslü sayıların dört işlemi konusundaki nazariyeleri ile başarı kazandı. Birinci dereceden denklemleri Hataeyn denilen metodla çözdü. İbnü’l-Benna’nın özellikle ihtimam gösterip keşfettiği matematik metodlarından birisi, gerçek kuvveti gösterilmeyen köklerinin takribi kıymetinin tespit edilmesidir.
Mesela:
Fas’ta yetişen büyük matematik ve din âlimi
yaklaşık formülü gibi.
Francis Cogori, An Introduction For the History of Mathematics adlı eserinde bu konuda şöyle demektedir: “İbnü’l-Benna kesirli sayıların köklerini almakta, takribi kıymetler tayin etmek suretiyle yeni matematik metodları geliştirmiştir.”
İbnü’l-Benna’nın El-Makalat fi’l-hisab adlı eserinin Deyru Escorial Kütüphanesi no:918’de kayıtlı yazma nüshasının ilk iki sayfası (sağda) ve Kitabu Tenbihi’l-elbab ala mesaili’l-hisab adlı eserinin British Museum OcacNo:420/8’deki yazmasının ilk iki sayfası (solda).
İbnü’l-Benna, çalışmalarında daha sonra Pascal Üçgeni diye anılacak olan “El-Müsellesü’l-Hisabi” adlı metodu ilk kullananlardandır.
İbnü’l-Benna’nın en meşhur eseri, Telhisu a’mali’l-hisab olup matematikî çözüm metodlarını izah ve ispat eder. Eser, esas itibariyle iki kısımdan meydana gelmektedir. Birinci kısımda; sayılar teorisi, dört işlem, kesirler ve bunların dört işlemi, köklü sayılar ve bunların dört işlemi üzerinde durulup misallerle izah edilmektedir. İkinci kısımda ise; cebirsel konular ve çözüm yolları, kaideleri üzerinde durulup bunları misallendirmektedir. Bu eser onyedinci asrın başlarına kadar matematik sahasında Avrupa ilim çevrelerinde başlıca müracaat ve ders kitabı olarak kullanılmıştır.
George Sarton, bilim tarihi ile ilgili meşhur eserinde, İbnü’l-Benna’nın Telhisu a’mali’l-hisab adlı eserinde birçok yeni ve faydalı matematik teorileri bulunduğunu, öncekilerde bulunmayan orijinal görüşler ve nazariyeler geliştirdiğini bu yüzden eserin matematik sahasında yazılan en güzel kitaplardan biri olduğunu yazmaktadır.
Telhisu a’mali’l-hisab’a İslam âlimleri birçok şerhler yapmışlardır. Bu eseri önce İbnü’l-Benna’nın talebelerinden Abdülaziz Herazî, sonra Ahmed bin El-Mecdi ve İbn-i Zekeriyya Muhammed İşbilî ve nihayet Kalsadî şerhetmiştir. Bunlardan Kalsadî’nin yazdığı ilk şerh Es-Sagir adını taşımaktadır. Eserin El-Kebir adlı şerhinde de yine aynı âlim İbnü’l-Benna’nın orijinal buluş ve metodlarını geliştirmiş, kendi buluşlarını ilave etmiştir. Kalsadî’nin bu ikinci şerhi adeta bir el kitabı olmuştur. Avrupalı bilim adamları Telhis’i kendi dillerine çevirdiklerinde, pek çok şeyi öğrenmişler, ilmî ahlâka aykırı olduğu hâlde alıp kendilerine mal etmişlerdir. Bu durum ondokuzuncu asra kadar devam edegelmiş ise de şarkiyatçı A. Marre bu eseri Fransızcaya tercüme ederek, batılıların biz bulduk diye iddia ettikleri pek çok matematik çözümlerinin İbnü’l-Benna’ya ait olduğunu, bütün dünyaya göstermiştir.
İbnü’l-Benna’nın Kitabu Tahdidi’l-Kıble adlı risalesinin Deyru Escorial Kütüphanesi no:918/2’de kayıtlı yazma nüshasının ilk iki sayfası (sağda) ve Telhisü a’mali’l-hisab adlı eserinin Deyru Escorial Kütüphanesi no:954’de kayıtlı yazma nüshasının ilk iki sayfası (solda).
İbnü’l-Benna’nın Kur’an-ı Kerim’in imlası ile ilgili yazdığı Ünvanü’d-delil min mersumi hatti’t-tenzil adlı eserinin kapak sayfası (sağda) Bu eserin Rabat’ta Mektebetü’l Haseniyye’de No: 5787’de kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası (ortada). Ve Karaviyyin Kütüphanesi’ne bulanan Er-Ravdu’l-meri fi sınaati’l-bedi adlı eserinin ilk sayfası (solda).
Eserleri:
İbnü’l-Benna, matematik ve astronomi üzerindeki çalışmaları sonucu, yetmişe yakın eser te’lif etmiştir. Bunlar genellikle sayılar teorisi, matematik, geometri, cebir, astronomi, astroloji ile ilgilidir. Fakat bunların çoğu zamanımıza ulaşmamıştır. Bilinen eserlerinden bazıları şunlardır:
1-Kitabu Refi’l-hicab an vücuhi a’mali’l-hisab: Amelî sayı sanatının malum ve meçhul kısımlarının temellerini ve dayandıkları ilkeleri göstermek için yazmıştır. 701 yılında tamamlamıştır. Eser şerhi ile birlikte 1994’te Rabat’ta basılmıştır.
2-Menhecü’t-talib li ta’dili’l-Kevakib: Astronomik bir Ziycdir. Tetuan’da 1952’de basılmıştır.
3-Risaletün fi ilmi’l-mesaha: Yüzey ölçümleri ile alakalıdır.
4-Risaletün fi’l-adedi’t-tam ve’n nakıs: Matematik kitabıdır.
5-El-Makalat fi’l-hisab: Hisab-i Hindî’nin batıda aldığı şekli temsil etmesi bakımından önemlidir. Eser 1984’te Amman’da basılmıştır.
6-Et-Temhid ve’t-teysir fi kavaidi’t-teksir: Kesirlerle ilgilidir.
7-Kitabu Tenbihi’l-elbab ala mesaili’l-hisab,
8-Risaletün fi’l-cezri’d-dammi cemuha ve tarhuha,
9-Kitabu’l-usul ve’l-mukaddemat fi’l-cebri ve’l-mukabele: Cebirle alakalıdır. Eser 1986’da Kuveyt’te basılmıştır.
10-Kitabü’l-yesare fî ta’dili’l-kevakibi’s-Seyyare: Astronomi ile alakalı olup bizzat kendisi kısaltmıştır. Kitaba birçok şerh yazılmıştır.
11-Kitabu Tahdidi’l-Kıble: Kıblenin tayini hakkındadır.
12-Kitabu’l-Usturlab ve isti’malihi: Usturlab ve kullanılışı ile ilgilidir.
13-Risaletün fi küreviyyeti’l-ard: Yeryüzünün yuvarlak olduğunun isbatı ile ilgilidir.
14-Risaletün fi tahkiki rü’yeti’l-ehille: Hilalin görülmesi ve bunun hesaplanması hakkındadır.
15-Risaletün fi’l-enva: Endelüs’ün ziraî takvimini, iklimini, çevre şartlarını inceler. 1948’de Paris’te basılmıştır.
16-Telhisü a’mali’l-hisab: En önemli eseridir. Son olarak 1969’da Tunus’da yayınlanmıştır.
17-Muhtasar fi eşkali’l-misahiyye: Geometri kitabıdır. 1986’da Rabat’ta basılmıştır.
18-Kitabü’l-Menah: Takvim kitabıdır.
19-Kanun fi ma’rifeti’l-evkat bi’l-hisab: Küçük bir risale olup 1986’da Muhammediyye’de basılmıştır.
20-Risale ale’s-Safihati’z-Zerakiliyyeti’l-camia: Usturlapla ilgilidir. 1985’te Rabat’ta basılmıştır.
21-Ünvanü’d-delil min mersumi hatti’t-tenzil: Kur’an-ı Kerim’in yazımı konusunda esas alınacak hat hakkındadır. Eser 1990’da Beyrut’ta basılmıştır.
22-Tefsiru’l-ism min Besmele: Tefsirle ilgili olup 1987’de Rabat’ta basılmıştır.
23-İhtisaru’l-Keşşaf: Keşşaf tefsiri’nin kısaltmasıdır.
24-Risale fi’l-fark beyne’l-havariki’s-selase el-Mu’cize ve’l-keramet ve’s-sihr,
25-Er-Ravdu’l-meri fi sınaati’l-bedi: Edebiyatla ilgili olup 1985’te Darulbeyda’da basılmıştır.
26-Merasimü’t-tarika fî fehmi’l-hakika: Tasavvuf ile alakalı olup bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Şehid Ali Paşa Kısmı No: 1702’de vardır.
Aynı zamanda tasavvuft erbiyesi de almış olan İbnü’l-Benna’nın bu konuda yazdığı Merasimü’t-tarika fî fehmi’l-hakika adlı eserinin yazma nüshasının ilk iki sayfası. Eser Köprülü Kütüphanesi No:1601’de kayıtlıdır.
