Hadis ve nahiv âlimlerinden. İsmi, Muhammed bin Kasım bin Muhammed; künyesi, Ebu Bekr Enba rî'dir. 271 (m. 884) senesinde Bağdat yakınlarındaki Enbar'da doğdu. 328 (m. 940)'ta Bağdat'ta vefat etti.
Edebiyat ve lügatte zamanının en büyük âlimidir. İsmail bin İshak el-Kadı, Ahmed bin Heysem el-Bezzaz, Muhammed bin Yunus el-Kadi mî, Sa'leb, Muhammed bin Ahmed bin Nadr ve zamanının diğer âlimlerinden ilim almıştır. Faziletli ve sadakat sahibi bir zattı. Kendisinden; Ebu Amr bin Hayviyeh, Ebu Hüseyin İbn-i Bevvab, Dare Kut nî, Ebü'l-Fadl bin Me'mun, Ahmed bin Muhammed el-Cerrah, Muhammed bin Abdullah ve diğer âlimler ilim almışlardır.
Tefsir, hadis ve tarih konuları yanında pek çok şiir ezberlemişti. Bunları, ezberden talebelere imla ettirir, yazdırırdı. İbnü'l-Enba rî kuvvetli hafızasıyla ve pek çok il mî meseleyi ezberlemekle meşhur olup, zahit (dünyaya hiç düşkün olmayan) ve mütevazi bir zattı.
Bir defasında hastalanmıştı. Dostları ziyaretine gittiler. Babasının pek üzgün ve endişeli olduğunu gördüler. Bukadar endişe etme, üzülme dediler. Babası şöyle cevap verdi: “Nasıl üzülüp endişelenmeyeyim. O, şu gördüğünüz kitapların hepsini ezbere biliyor.” diyerek kitaplarını gösterdi. Kendisi de, on üç sandık dolusu kitap ezberlediğini söylemiştir.
İbnü'l-Enba rî buyurdu ki: “Ey Allah'ım! Bütün mahlukatı, ilminle, irade ve kudretinle yarattın. Onlar arasından hâ lis kullarını seçtin. Bu kullarını, vahyini kendilerine teslim etmek için emin (güvenilir) ve emirlerine uyan kimseler olarak kıldın. Onları beğendiğin ve razı olduğun bir din olan Müslümanlığa davet eden, onu insanlara anlatan kimseler kıldın. İslamiyeti insanlara bildirmek için vahiy gönderdin. Bütün insanları ve cinleri Ona davet ettin. Müslümanlığa yapışanları muhafaza eyledin. Müslümanlıktan başka bir din, senin katında makbul değildir. Senin yanında Müslümanın, iman sahiplerinin ameli kıymetlidir. İman etmeyenlerin amelinin hiç bir kıymeti yoktur. (Çünkü amel, iman varsa Allahü Teâlânın katında kıymet bulur.) Ya Rab bî! Gönderdiğin peygamberler senin emirlerini insanlara ulaştırdılar. Kendileri de senin emirlerine itaat eylediler. Habibin Hazreti Muhammed'i göndermek suretiyle peygamberlik kapısını kapadın. Artık ondan sonra peygamber gelmeyeceğini bildirdin. En büyük ikramını ve ihsanını Hazreti Muhammed'e yaptın. O'na hususi ihsanlarda bulundun. O'nu vahyin hakkında emin (güvenilir) kıldın. O'nu açık bir yol olan İslamiyet ile gönderdin. İslamiyet, Allahü Teâlâdan başka ilah olmadığına, Hazreti Muhammed'in Allahü Teâlânın kulu ve peygamberi olduğuna inanmayı emreder. Namazı dosdoğru ve zamanında kılmayı ve namaz kılmakta gevşeklik yapmamayı ister. İslamiyet oruç tutmayı, zengin ise Müslümanın zekat vermesini, gücü yetiyorsa hacca gitmesini emreder, İslamiyet, Cumayı ve cemaatle namazı emreder, İslamiyet, emr-i ma'rûf ve nehy-i münkeri (iyiliği emredip, kötülükten alıkoymayı) emreder, İslamiyet, insanların güçsüzlere ve fakirlere yardım etmesini, merhametli ve şefkatli olmasını emreder. Müslümanıniyi ve salih kimselerle oturup kalkmasını, kötü kimselerden uzak kalmasını tavsiye eder. Ya Rab bî! İslam'ın aydınlığı ile cehaleti yok ettin. Onunla, yanlış ve sapık yolların ateşini söndürdün.”
İbnül-Enbari'nin Kitabü'l İzahi'l-vakf ve'l-ibtida adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi 11 numarada kayıtlı olan yazma nüshasının unvan sayfası (solda) ve ilk sayfası (ortada). İbnül-Enbarî'nin Şerhu Kasaidi's-Sebi't tıvali'l-Cahiliyyet adlı eserinin kapak sayfası (sağda).
Eserleri:
1- Kitabü'l-İzahi'l-vakf ve'l-ibtida: Kıraat ilmi ile alakalı olup, yazması Köprülü Kütüphanesi No: 11'de kayıtlıdır. Eser, Şam'da 1971'de yayınlanmıştır.
2- Kitabü'l-ha'ât: Bağdat'ta 1976'da yayınlanmıştır.
3- Kitabü'l-elifat: Kıraat ile ilgili olup en son Yermuk'te 1985'te yayınlanmıştır.
4- Kitabü Mersumi'l hat: Yeni Delhi'de 1977'de yayınlanmıştır.
5- Ez-Zahir fî meani kelimati'n-nas: Halkın günlük hayatta kullandığı ve manasını bilmediği kelimeler ile ilgilidir. Bağdat'ta 1987'de basılmıştır.
6- Kitabü'l-ezdad: Kahire'de 1907'de basılmıştır.
7- Kaside fî müşkili'l-luga: Beyrut'ta 1989'da yayınlanmıştır.
8- Şerhu Kasaidi's Sebi't-tıvali'l-Cahiliyyet: Kahire'de 1963'te yayınlanmıştır.
9- Divanu Amir bin Tu feyl bi şerhi'l-Enba rî: 1996'da Beyrut'ta basılmıştır.
10- Şerhu'l-mufaddaliyyat: Riyad 1409'da basılmıştır.
11- Şerhu Hutbeti Aişe: Şam'da 1962'de yayınlanmıştır.
Bunlardan başka; Garibü'l-hadis, Şerhü'l Ka fî, El-Müzekker ve'l-Müennes: 1981'de Kahire'de neşredilmiştir. Risaletü'l-müşkil, El-Vadıh fi'n-nahv, Edebü'l-kâ tib, Er-Reddü alâ men halefe mushaf-ı Osman gibi eserleri de vardır.
