Hadis, kelam, tarih ve edebiyat âlimi. İsmi Abdürrezzak bin Ahmed bin Muhammed bin Ahmed bin Ömer bin Muhammed eş-Şeybanî el-Mervezî el-Bağdadî olup künyesi Ebü’l-Fadl’dır. Lakabı Kemaleddin’dir. Peştamal dokumacılığı ile uğraşan anneden dedesinden dolayı İbnü’l-Fuvatî ismi ile meşhur olmuştur. İbnü’s-Sabunî diye de tanınır. 642 (m. 1244) senesi Muharrem ayının onyedinci günü Bağdat’ta doğdu. 723 (m. 1323) senesi Muharrem ayında Bağdat’ta vefat etti. Eş-Şünuziyye Kabristanı’na defnedildi.
İbnü’l-Fuvatî, birçok ilim kollarında mütehassıstı. Çok üstün bir zekası vardı. Gördüğü ve duyduğu bir şeyi unutmazdı. Hadis ilmine çok önem verdi. Birçok hadis âliminden hadis-i şerif dinledi ve rivayetlerde bulundu.
Kendisi beşyüz âlimden ilim öğrendiğini bildirmiştir. Es-Sahib Muhyiddin bin el-Cevzî, el-Mübarek bin Mu’tasım-billah, Muhammed bin Ebu Riniyye, Ali bin es-Saî el-Bağdadî hadis dinlediği hocalarıdır.
İbnü’l-Fuvatî, ondört yaşında iken Moğolların Bağdat’ı istilası sırasında kardeşi ile birlikte esir düştü. Esaret yıllarında Ehr’de meşhur veli Kutbüddin Abdülkadir Ehrî’nin hizmetinde bulundu. Tabip ve veli olan Kemaleddin Nahcuvanî’nin de ders ve sohbetlerinde bulundu. Daha sonra Nasıruddin Tusî’nin kurduğu Meraga Rasathanesi’nin 400 bin kitap barındıran kütüphanesinde vazifelendirildi. Tusî’nin de derslerine katıldı. Onun isteği ile bir de zîc hazırladı. Kütüphanede kitapları istinsah ederek elde eden İbnü’l-Fuvatî, Farsçayı da öğrendi. Sa’di-i Şirazî’den de icazet aldı. Azerbaycan’ın çeşitli şehirlerini gezdi. Burada Meraga’ya uğrayan âlimlerin biyografilerini ihtiva eden Tezkiretü men kasada’r-rasad adlı eserini yazdı. Sonra Bağdat’a çağırıldı.
İbnü’l-Fuvatî, Bağdat’taki el-Müstansıriyye Medresesi’nin kütüphanesine müdür oldu. Vefatına kadar bu vazifeyi yürüttü. Nazik, mütevazı, güzel ahlâk sahibi bir zat olan İbnü’l-Fuvatî’den; oğlu Ebü’l-Mealî Muhammed ve Mahmud bin Halife hadis rivayetinde bulundu. Ömrünün sonlarına doğru felç hastalığına tutuldu. Tarih ve edebiyat ilimlerinde de söz sahibiydi. İyi bir hattat ve münşi idi.
Eserleri:
Daha çok tabakat ve teracim kitapları yazmıştır. Eserlerinden bir kısmı şunlardır:
1-Telhisü mecmai’l-adab fî mu’cemi’l-elkab: Eserin diğer adının Mecmau’l-adab olduğu da söylenmektedir. Alfabetik biyografi kitabıdır. Eserin 4 ve 5. ciltleri günümüze ulaşmış ve 1947’de Lahor’da basılmıştır. Diğer eserleri şunlardır:
Tezkiretü men kasada’r-rasad, Zeylü Camii’l-Muhtasar, Nazmü’d-düreri’n-nasia, Bedaiu’t-tuhaf fî zikri men nüsibe mine’l-ulemai ile’s-sanaii ve’l-hiref, Ed-Dürerü’n-nasia fî şi’ri’l-mieti’s-sabia, Dürerü’l-asdaf fî gureri’l evsaf, Telkihü’l-efham fi’l-muhtetif ve’l-mü’telifi, El-Havadisü’l-Cami’ati ve’t-Tecarübi’n-nafiati fi’l-mieti’s-sabra.
İbnü’l-Fuvatî’nin Mecmau’l-adab adlı eserinin kapak sayfası. Eserin diğer adının Telhisü Mecmau’l-adab olduğu da söylenmektedir.
