Hadis ve Şafiî mezhebi fıkıh âlimi. İsmi Ahmed bin Abdürrahim İbnü'l-Hüseyin bin Abdurrahman el-Kürdî el-Mihranî el-Mısrî'dir. Künyesi Ebu Zür'a olup lakabı Veliyyüddin'dir. 762 (m. 1361) senesi Zilhicce ayının üçünde, Pazartesi günü seher vaktinde Kahire'de doğdu. 826 (m. 1423) senesi Şaban ayının onyedisinde Kahire'de vefat etti. Babasının Kahire dışındaki türbesinin yanına defnedildi.
Babası, onu daha küçük yaşta iken âlimlerin sohbetlerine götürdü. Küçük yaşta iken Kahire'de; Ebü'l-Harem el-Kalanisî, Muhibbüddin Ebü'l-Abbas el-Hallatî, Nasireddin et-Tunusî, Şihabeddin Ahmed bin Muhammed el Askalanî, İzzeddin bin Cema'a, Cemaleddin bin Nübate'nin, Şam'da; Hafız Şemseddin el-Hüseynî, Hafız Takıyyüddin bin Rafi', Muhaddis Ebü's-Sena el-Münbecî, Şerefeddin Ya'kub el-Harirî, İmadüddin Muhammed bin Musa, İbn-i Ümeyle, İbnü's-Sübkî, Hafîdetü'l-Fahr İbnü'l-Buharî'nin, Beytü'l-makdis'te; el-Aradî, İbnü'l-Cuhî, Ebu Hafs Ömer bin Ali es-Süyutî'nin sohbetlerinde babası ile birlikte bulundu.
Babasıyla Şam yolculuğundan dönünce Kur'an-ı Kerim'i ezberledi. Daha sonra Mısır'da Ebü'l-Beka es-Sübkî, Behaeddin bin Halil, Zeyneddin İbnü'l-Karî, el-Haravî, Behaeddin İbnü'l-Müfessir el-Bacî ve birçok âlimden ilim öğrendi. 780 (m. 1378) senesinden sonra babasının arkadaşı Hafız Nureddin el-Heysemî ile birlikte Şam'a gitti. Burada Hafız Ebu Bekr İbnü'l-Muhibbüddin, Ebü'l-Hevl el-Cezerî Nasireddin bin Hamza, Şemseddin ibnü's-Safî'den ilim tahsil etti. Mekke-i Mükerreme'ye de giden İbn-i Irakî, orada Kemaleddin Ebü'l-Fadl en-Nüveyrî, Behaeddin İbn-i Akil en-Nahvî, Muhammed bin Ahmed bin Abdülmu'ti, Ahmed bin Salim el-Mekkî, Afifüddin en-Nişaverî, Cemaleddin el-Emyutî'den, Medine-i Münevvere'de Bedreddin Abdullah bin Ferhun'dan hadis-i şerif dinledi.
İbnü'l-Irakî, babasının yanında, hadis ve bu ilmin muhtelif kollarında yetişti. Babasından çok istifade etti. Siraceddin Bülkinî'den fıkıh dersleri aldı. Fıkıh ilmi ile ilgili haşiyelerini yalnızca Ravda kitabı üzerine yaptı. İbnü'l-Mülakkın ve daha başka âlimlerin yanında da ilim tahsili ile meşgul olan İbnü'l-Irakî, Nasıriyye Medresesi'nde bir müddet Cemaleddin Esnanî'nin derslerinde bulundu. Ondan; Temhid, Kevakib adlı eserlerin tamamını ve Mühimmat adlı eserin bir kısmını dinledi.
İbnü'l-Irakî, usul-i fıkh, me'ani, beyan ve diğer Arabî ilimleri Ziyaeddin Abdullah Afifî el-Kazvinî'den öğrendi. Onun yanında Kadı Beydavî'nin Minhac'ını ve Telhis'in büyük bir kısmını okudu ve ondan çok istifade etti. Arabî ilimleri, nahiv ilminde pek derin âlim olan Tunuslu Ebu Abbas bin Abdürrahim'den öğrendi. Hadis, fıkıh, usul-i fıkh, me'ani, beyan gibi ilimlerde yüksek derecelere ulaşınca birçok hocası ona fetva ve ders verme hususunda icazet verdiler.
İbnü'l-Irakî, ilimde her geçen gün ilerledi. Nihayet çeşitli ilimlerde söz sahibi oldu. İlmî üstünlüğü ve kabiliyeti herkesçe kabul edildi. Fazileti, zekası, güzel ahlâkı, hattının güzelliği, tevazusu, Allahü Teâlâ nın emirlerine uyup yasak ettiklerinden sakınma hususundaki gayreti çoktu. Sesi güzeldi. Çoluk çocuğu fazlaydı. Daha genç yaşta iken ders vermeye başladı Bu sırada babası hayatta ve hocaları çeşitli yerlerde bulunuyordu. Babası onun dersleri için şu manada bir mısra söylemiştir: “Ahmed'in dersleri, babasının derslerinden daha üstündür. Onun derecesi, babasının yanında çok yüksektir.” Hatta İbnü'l-Irakî fetva vermeye ve hutbe okumaya başlayınca babası bu vazifeleri bırakmıştır.
İbnü'l-Irakî'nin yazdığı Ez-Zeyl ale'l-İber fî haberi men gaber adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi No:1081'de kayıtlı yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk sayfası (ortada) ve Tarhu't-tesrib fî şerhi't-Takrib adlı eserinin kapak sayfası (solda). İbnü'l-Irakî'nin El-Müstefad min mübhemati'l-metn ve'l-isnad adlı eserinin kapak sayfası (sağda) ve bu eserin Daru'l-kütübi'l-Mısriyye No: Mustalahü'l-hadis 494'de kayıtlı nüshasının ilk sayfası (solda).
Kanbehiyye, Karasankariyye medreselerinde, İbn-i Tulun Camii'nde hadis-i şerif dersleri verdi. Cemaliyye-i Nasıriyye'de müderrislik yaptı ve tasavvuf ile meşgul oldu. 790 (m. 1388) senesinde İmadüddin Ahmed bin İsa Kerkî'nin yerine kadılık vekilliği yaptı. Bu vazifeye 820 (m. 1417) senesine kadar devam etti. Sonra kendisini, fetva, ders okutma ve eser yazma işine verdi. Babasının vefatından sonra 822 (m. 1419) senesinde hacca gitti. Bu sırada talebelerine çeşitli eserlerini yazdırıyordu. Bir mecliste onun söylediklerini Zeyneddin Rıdvan ve Takıyyüddin bin Fehd yazdı. 824 (m. 1421) senesi Şevval ayının ortalarında Mısır bölgesi kadılığına tayin edildi. Bu vazifeyi adaletle ve dürüst bir şekilde yürüttü. İbnü'l-Irakî, asrının adaletle hüküm verme hususunda önde gelen ve seçkin kadılarındandır. Güleryüzlüydü. İnsanlara karşı çok iyi muamele ederdi.
Takıyyüddin Fasî onun hakkında şöyle demektedir: “Onun eserlerinden ve rivayetlerinden İbnü'l-Irakî'nin yazdığı Emalî fi'l-hadis adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi No: 251/2'de kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası (sağda) ve Tahrirü'l-fetavî ale't-Tenbih ve'l-Minhac ve'l-Havî adlı eserinin kapak sayfası (ortada) ve bu eserin yazma nüshasının ilk sayfası (solda). Bu eser Kopenhag Royal Kütüphanesi No: 46'da kayıtlıdır. Çok nakiller yaptım. Hadis ilminde ve diğer ilimlerde ondan çok istifade ettim. O, asrımızın; ezberi, kitaplar üzerindeki açıklamaları ve fetvaları en çok olanıdır. Aynı zamanda onun kitaplar üzerine yapmış olduğu açıklamalar çok kıymetlidir. Tefsir, hadis, usul-i fıkh ve Arabî ilimlerde, bilhassa hadis rivayetinde çok yüksek derecelere çıktı. Dinlemiş olduğu hadis-i şeriflerin çoğunu talebelerine nakletti. Derslerine devam edenlere pek çok şey yazdırdı. Babası onun parlak zekası için; “Onun zekası ve faziletleri çok ve insanların ihtiyaçlarını giderebilecek güçtedir. Tevazusu ve hayrı çok, kalbi temiz bir insandır.” demiştir.”
Bedreddin Aynî de şöyle demektedir: “İbnü'l-Irakî, âlim ve fazilet sahibi bir zattır. Usul, füru ve hadis-i şeriflerin şerhlerine dair eserleri vardır.
Fetva verme hususunda mütehassıstı. Mısır diyarında Şafiî âlimlerinin sonuncusudur.”
Sehavî ise onun hakkında şöyle demiştir: “İbnü'l-Irakî ders verirken, o kadar fasih (açık), ağır ağır ve anlaşılır bir şekilde konuşurdu ki bir kimse onun söylediklerini yazmak istese, biraz süratli olduğu takdirde yazabilirdi. Babası, onun hadis ilminde kendisinden sonra geldiğini söylemiş ve onu hafız olarak vasıflandırmıştır. İbnü'l-Irakî'nin talebeleri ve ondan ilim alanlar pek çoktur. Zamanında ondan ilim almayan âlim pek azdır.”
Eserleri
İbnü'l-Irakî, çeşitli ilimlere dair birçok eser yazdı. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- El-Müstefad min mübhemati'l-metn ve'l-isnad: Senedinde müphem şahısların geçtiği hadisleri derleyerek bunların kim olduğunu göstermiştir. Eser 1994'te Cidde'de üç cilt hâlinde basılmıştır.
2- Tarhu't-tesrib fî şerhi't-Takrib: Babası Zeyneddin Irakî'nin, oğlunun ezberlemesi için ahkâma dair yazdığı Takribü'l-esanid adlı eseri yarım kalan şerhini tamamlayıp bu ismi vermiştir. Eser 1353'te Kahire'de basılmıştır. İbnü'l-Irakî bu esere ayrıca Tahricü Takribi'l-esanid adlı bir çalışma daha yapmıştır.
3- El-Etraf bi evhami'l-etraf: Yusuf Mizzî'nin Tuhfetü'l-eşraf adlı eserindeki hataları göstermek için yazmıştır. 1986'da Beyrut'ta basılmıştır.
4- El-Beyan ve't-tavzih limen uhrice lehü fi's-Sahih: Buharî ve Müslim'e yapılan itirazları cevaplandırmaktadır. 1990'da Beyrut'ta basılmıştır.
5- Ez-Zeyl ale'l-İber fî haberi men gaber: Zehebî'nin İber adlı eserine yazdığı zeyldir. 1989'da Beyrut'ta basılmıştır.
6- Zeylü'l-Kaşif: Zehebî'nin el-Kaşif adlı eserine almadığı zatları ihtiva eder. 1996'da Beyrut'ta basılmıştır.
7- Şerhu Sünen-i Ebu Davud: Secde-i sehv kısmına kadar gelen Ebu Davud'un Sünen'inin şerhidir. Süleymaniye Kütüphanesi Carullah Efendi Kısmı No: 316'da eksik bir nüshası vardır.
8- Emalî fi'l-hadis: Bir nüshası Köprülü Kütüphanesi No: 251'de kayıtlıdır. İbnü'l-Irakî'nin yazdığı Şerhu Manzume fi'l-vudui'l-müstehab adlı eserin Melik Suud Üniversitesi Kütüphanesi No: 1947'de kayıtlı yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk sayfası (sağdan ikinci) ve Mukaddime bi'l-hükmi bi'l-mucib ve'l-hükmi bi's-sıhha adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (soldan ikinci) ve ilk sayfası (solda).
9- El-Ehadisü'l-Uşariyyat: Kırk hadistir. Bir nüshası Köprülü Kütüphanesi No: 371'de kayıtlıdır.
10- Tuhfetü't-tahsih fî zikri rüvati'l-merasil: Hadis usulü ile ilgili olup bir nüshası Köprülü Kütüphanesi No: 386'da vardır.
11- Mukaddime bi'l-hükmi bi'l-mucib ve'l-hükmi bi's-sıhha: Fetva usulüne dairdir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya Kısmı No: 1025'te kayıtlıdır.
12- Tahrirü'l-fetavî ale't-Tenbih ve'l-Minhac ve'l-Havî: Şafiî mezhebi fıkhı üzerinedir.
13- El-Ecvibetü'l-merdiyye ani'l-es'ileti'l-Mekkiyye: Takiyyüddin İbn-i Fehd'in sorularına verdiği cevaplardır. Eser 1991'de Kahire'de basılmıştır.
14- Kitabü'l-müdellisin: Hadis usulü ile ilgilidir. Bir nüshası Köprülü Kütüphanesi No: 386'da kayıtlıdır.
15- Tenkihü'l-lübab: İbnü'l-Mehamilî'nin eserinin özetidir.
16- Muhtasarü'l-mühimmat: İsnevî'nin eserinin özetidir. Bir nüshası Darü'l-kütübi'l-Mısriyye'dedir.
17- Şerhu Manzume fi'l-vudui'l-müstehab: Kırk yerde abdest almanın müstehab olduğuna dair babasının yazdığı manzumenin şerhidir. İbnü'l-Irakî'nin yazdığı Şerhu's-sadr bi zikri leyleti'l-kadr adlı eserin Leyletü'l-kadr adıyla basılan nüshasının kapak sayfası (sağda) ve Cüz fi hadisi Ebi Zür'a el-Irakî adlı eserinin Ezher Kütüphanesi No: 310453'de kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası (ortada) ve El-Ecvibetü'l-merdiyye ani'l-es'ileti'l-Mekkiyye adlı eserinin kapak sayfası (solda).
18- En-Nehcetü'l-merdiyye şerhu Behceti'l-verdiyye: Kazvinî'nin el-Havî adlı eserinin manzum şeklidir.
19- El-Gaysü'l-hamî Şerhu Şerhi Cemi'i'l-cevamî: Usulü fıkıh ile ilgili olup bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Paşa Kısmı No: 305'te kayıtlıdır. Eser tarihsiz olarak neşredilmiştir.
20- Şerhu'n-Necmi'l-vehhac fî nazmi'l-Minhac: Beydavî'nin Minhac adlı eserindeki hadislerin tahrici olup manzumdur. Bir nüshası İran Millî Şura Meclisi Kütüphanesi'ndedir.
21- Elfiyye fî tefsiri garibi elfazi'l-Kur'an: Alfabetiktir. 1893'te Kahire'de basılmıştır.
22- Şerhu's-sadr bi zikri leyleti'l-kadr: Kadir Gecesi ve Peygamberimizin göğsünün açılması ile ilgilidir. Tarihsiz olarak Riyad ve Kahire'de basılmıştır.
23- Ünsü'l-vahid: Arap edebiyatı ile ilgili olup bir nüshası Ayasofya Kısmı No: 3786'da kayıtlıdır.
24- Şerhü Urcuzeti'l-Yasemeniyye,
25- El-İnsaf.
26- Cüz fi hadisi Ebi Zür'a el-Irakî.
Kaynaklarda geçen diğer eserleri de şunlardır: El-Cevahiru'l-behiyye, Erbeun fi'l-cihad bi duni'l-İsnad, Fihristi merviyyatihi alâ vechi'l-ihisar, Tuhfetü'l-Varid: Babasının hâl tercümesidir. Şerhu nazmı validihi li'l-iktirah fi'l-ıstılah, Ed-Delilü'l-kavim alâ sıhhati cem'ı't-takdim, Teshihu'l-havili İbn-i Mülakkın, Et-Tevşih li't-Tâc es-Sübkî.
