Meşhur İslam tarihçisi. Ayrıca tefsir, kıraat, hadis, usûl, fıkıh, lügat, nahiv, mantık, ilm-i nücum, tarih, hendese, cerh ve ta'dil ilimlerinde de tanınmıştır. İsmi Ali bin Yusuf bin İbrahim bin Abdülvahid ibni Musa bin Ahmed bin Muhammed bin İshak eş-Şeybanî el-Kıftî'dir. Künyesi Ebü'l-Hasen olup Kadı Ekrem diye tanınırdı. Cemalüddin lakabı ile meşhurdu.
568 (m. 1172) senesinde Mısır'ın Kıft kasabasında doğdu. 646 senesi Ramazan ayının 13. günü (30 Aralık 1248) sakin ve huzurlu bir hayat geçirdiği Halep'te vefat etti.
İlme meraklı bir ailenin çocuğu olup babası Kadı Eşref Yusuf katipti. Küçükken babasıyla Kahire'ye gidip ilim tahsil etti. Nahiv âlimi Kemaleddin İbnü'l-Enbarî ve fıkıh âlimi Salih bin Adil el-Enbatî'den okudu. İcazet aldı. Ebu Tahir es-Silefî'den ders almak için İskenderiye'ye gitti. Ayrıca nahiv âlimi Salih Bin Adî el-Uzrî'den ders gördü. Kahire'ye döndü. Babası 587 (m. 1191) tarihinde Selahaddin Eyyubî'nin veziri Kadi el-Fazıl'ın naibi olunca onunla beraber Kudüs'e gitti. Buradaki ilim meclislerine devam etti. Melik Aziz zamanında da burada kaldı. Zeka ve ilmi sebebiyle büyük alaka gördü.
Ancak sonraki Melik Adil'in veziri İbn-i Şükr kendisini çekemediği için düşman oldu. Ailesine sıkıntı vermeye başladı. Bunun üzerine babası bir gece Kudüs'ten Harran'a kaçtı. Selahaddin Eyyubî vefat edince Kıftî de kendisini emniyette hissetmediği için 598 (m. 1202) tarihinde Halep Eyyubî sultanı Melik Zahir Gazi'nin yanına gitti. Babasının arkadaşlarından Farisüddin Meymun el-Kasrî burada başkumandan idi. Onun muhasibi oldu. Kasrî'nin 610 (m. 1214) tarihindeki vefatına kadar bu işi yürüttü. Parlak ilim meclisleri ve zengin kütüphanesi ile tanındı. Meşhur seyyah Yakut Hamevî'yi bu esnada tanıdı ve himaye etti.
Melik Zahir Gazi kendisini “kadiyü'l-ekrem” ünvanıyla divan-ı istifanın (maliye nezaretinin) başına getirdi. Melik Zahir 613 (m. 1216) tarihinde vefat edince evine kapanıp kitap okumak ve telifatla meşgul oldu. Vezir Şihabeddin Tuğrul kendisine maaş bağlamıştı. Sonra Melik Aziz kendisini vezir yaptı. Bir ara yine inzivaya çekildi ise de sonraki sultan Melik Nasır zamanında da bu vazifeyi yürüttü.
Yakut-i Hamevî diyor ki: “İbnü'l-Kıftî, çok faziletleri kendinde toplamıştı. Çok şerefli, kadrü kıymeti büyük idi. Lügat, nahiv, kıraat, fıkıh, hadis, usûl, mantık, riyaziyye, nücum, hendese, tarih, cerh ve ta'dil ilimlerine ait mes'elelerde en derin ve ince bilgilere sahipti. O, eli açık olup, cömert ve güleryüzlü bir zat idi.”
Eserleri
Naklî ve aklî hemen her ilimde mahir olmakla beraber, en çok tarih ilmine alaka duydu. Biyografi bilgisinde üstüne yoktu. Hiç evlenmedi. Bütün servetini kitaba yatırdı. Nadir yazmalardan meydana gelen muazzam bir kütüphane kurdu. Vefatında kütüphanesini Melik Nasır'a vasıyet etti. Kitaplarının kıymeti 50 bin dinar altın tutuyordu. İbnü'l-Kıftî, çok kıymetli eserler yazmıştır. Bunlardan başlıcaları şunlardır:
1- İhbarü'l-ulema bi-Ahbari'l-Hükema: Elifba sırayla 414 Müslüman veya gayrımüslim mantık, felsefe, matematik, astronomi, botanik ve tıp âliminin biyografisini ve eserlerini tanıtır. Leipzig (1903) ve Kahire'de (1326) tab edilmiştir. Farsçaya da tercüme olunmuştur.
2- İnbahi'r-Rüvat ala Enbahi'n-Nühat: Ebü'l-Esved ed-Düelî'den altıncı asrın ortasına kadar gelmiş gramer ve edebiyat âlimlerini tanıtır. Matbudur.
3- El-Muhammedun mine'ş-Şu'ara ve Eş'arühüm: 328 şairi ve şiirlerini tanıtır. Eksik olarak günümüze intikal etmiştir.
Kıftî'nin kaynaklarda zikredilen diğer eserleri ise şunlardır: Ed-Dürrü's-Semin fi Ahbari'l-Müteyyemin, Ahbaru Mısr (Başlangıçtan Selahaddin Eyyubî'ye kadar Mısır tarihi), Ahbarü's-Selçukıyye (Selçuklu tarihi), Ahbarü'l-Musannifin ve ma sannefehu, Islahu Haleli's-Sıhahi'l-Cevherî, Eşcarü'l-Yezideyn, el-İnas fi ahbari Ali Mirdas, Tarihu Beni Büveyh, Tarihu Mahmud bin Sebüktekin, Tarihu'l-Mağrib, Tarihu'l-Yemen, er-Reddü ale'n-Nasara ve zikri Mecami'ihim, Kitabü'd-Dad ve'z-Za, Men elveti'l-eyyam aleyhi ferefe'athü sümme iltevet aleyhi fe veda'athü, Ahbar-ün-nahviyyin, el-Muhhalla fi İsti'abı vücuhi kella, el-Kelam ale'l-Muvatta, el-Kelam ala Sahihi'l-Buharî, Meşihatü Taciddin el-Kindi, Nühzetü'l-Hatır ve Nüzhetü'n-Nazır fi Ehasini ma nukıle min zuhuri'l-kütüb.
