İslam kitabiyat (bibliyografya) âlimi. İsmi, Muhammed bin Ebu Yakub İshak bin Muhammed bin İshak en-Nedim olup; künyesi, Ebü'l-Ferec'dir. İbnü'n-Nedim diye meşhur olmuştur. Ömrü boyunca hep Bağdat'ta yaşayan İbnü'n-Nedim bir ara Musul'da da bulunmuştur. 385 senesi Şaban ayının 20 sinde (m. 19 Eylül 995) Bağdat'ta vefat etti. Vefat tarihini 380 (m. 990) veya 388 (m. 998) olarak verenler de vardır.
Ailesi ve hayatı hakkında fazla bilgi bulunmamaktadır. “El-Fihrist” adlı meşhur eserinde Harici fakihi Berdeî 340 (m. 951) senesinde görüp, kitaplarının listesini aldığını bildirmektedir. Buradan İbnü'n-Nedim'in, en az 320 (m. 932) senesinde doğduğu söylenebilir. İbnü'n-Nedim, Ebu Said es-Sayrafî, Ebü'l Ferec el-İsfahanî, İsa bin Ali, Ebu Abdullah el-Merzbanî, İbnü'l-Hammar, İbn-i Kirnib ve Ebu Süleyman es-Sicistanî gibi zamanın meşhur âlimlerinden ders almıştır.
İbnü'n-Nedim'in babası verraktı. Verrak, kağıtçı demektir. O zamanlar verrak ve hattatlar, ilim çevresiyle yakın irtibatta idi. Verraklardan katip ve hattat olarak istihdam edilenler de çoktu. İbnü'n-Nedim de babasının izinden yürümüş; bu sayede devrinin entelektüelleriyle devamlı temas halinde olma imkanı bulmuştur. Yine bu sayede elinden çok sayıda kitap geçmiştir.
Eserinde Sünnî âlimlerinden bazılarını bidat fırkalarına nisbet etmesi ve bazı hocaları arasında Şiî âlimlerinin bulunması gibi gerekçelerle, İbnü'n-Nedim'in de Şiî mezhebinde olduğu rivayet edilmektedir. Tarihçiler ve tabakat âlimleri, bu sebeple İbnü'n-Nedim'in eserine karşı temkinli yaklaşmışlardır. Ancak bu rivayeti doğrulayacak katî bir bilgi de yoktur.
İbnü'n-Nedim'in en meşhur eseri “El-Fihrist”'tir. “Fihristü'l-kütüb”, “Fihristü'l-Ulum” ve “Fihristü'l-Ulema” gibi isimlerle de bilinen bu eserini, 377 (m. 987) senesinde telif etmiştir. Kitabiyat (bibliyografya) ilminin İslam dünyasındaki ilk numunesi sayılır. Günümüze intikal etmemiş çok sayıda kitap ve ismi unutulmuş hayli âlim, bu kitap sayesinde tanınmıştır. İslamiyetin ilk dört asrında kaleme alınmış olan hemen her çeşit kitaptan bahseden “El-Fihrist”, on makaleden müteşekkildir. Her bir makale bir fenne dair bilgiler verip, bu fende yetişmiş âlimleri ve yazılmış kitapları tanıtır.
Eserin ilk makalesi Kur'an-ı Kerim ve kıraat ilminden başka mukaddes kitaplar, çeşitli diller ve yazılara dairdir. İkinci makale gramer üzerinedir. Üçüncü makalede tarih, siyer ve nesep ilmi ile eğlence üzerine bilgiler yer alır. Ayrıca katipler, divanlar, nedimler, musikişinaslardan bahsedilir. Dördüncü makale şiir ve şairler; beşinci makale kelam ilmi; kitabın en geniş kısmı olan altıncı makale fıkıh ilmi; yedinci makale hikmet (eski çağ felsefesi); sekizinci makale sihir; dokuzuncu makale eski mezhepler; onuncu makale ise kimya ilmi üzerinedir.
İbnü'n-Nedim, eserindeki noksanların tamamlanmasını vasiyet ettiği için olsa gerek; bazı müellifler, “El-Fihrist”'e 385 (m. 995) senesinden sonra vefat eden müelliflerden bazılarını ilave etmişlerdir.
“El-Fihrist” incelendiği zaman, İbnü'n-Nedim'in bahsettiği her ilim ve fen şubesine dair adeta o sahanın mütehassısı imişçesine etraflı malumatı olduğu görülür. Bu da hem İbnü'n-Nedim'in büyük bir kitabiyat bilgini olduğunu gösterir; hem de eserinin kıymetine delalet eder.
İstanbul'daki Süleymaniye ve Köprülü kütüphanelerinde el yazması nüshaları bulunan; bunlardan istinsah edilen nüshaları da Avrupa kütüphanelerine yer alan “el-Fihrist” üzerinde ilk defa 1850 senesinde Gustav Flügel incelemelerde bulunmuştur. Vefatı üzerine eseri Johannes Roediger ve August Mueller Leipzig'de 1871-1872 senelerinde neşretmiştir. Bu nüsha, Hicrî 1348 senesinde Kahire'de, 1964 ve 1978 yıllarında da Beyrut'ta tekrar basılmıştır. Farsçaya da tercüme edilerek 1384 (m. 1965) senesinde Tahran'da basılmıştır. Eserin Arapçası da 1391 (m. 1971) senesinde yine Tahran'da basılmıştır. Eser İngilizceye de tercüme edilerek 1970 senesinde Londra'da basılmıştır.
Kaynaklarda İbnü'n-Nedim'in yazı ve yazı malzemeleri üzerine “Kitabü'l-evsaf ve't-teşbihat” adında günümüze intikal etmeyen bir eserinden daha bahsedilmektedir.
