Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerinden, kadılkudat ve müfessir. İsmi Ali bin Osman bin İbrahim bin Mustafa bin Süleyman el-Mardinî'dir. Lakabı “Alaeddin” olup “İbnü't-Türkmanî” diye meşhur oldu. 683 (m. 1284)'te doğdu.
Fıkıh, usul, nahiv, tefsir, hadis, feraiz, hesap, edebiyat, tarih, mantık ve heyet (astronomi) ilimlerinde mütehassıs bir âlim olarak yetişti. Hanefî fıkhında imam derecesine yükseldi. Fetva verir ve ders okuturdu. Kadılık vazifesine tayin edildi. Kıymetli eserleri vardır. 750 (m. 1349) senesi Muharrem ayında Kahire'de vefat etti.
İbnü't-Türkmanî, aklî ve naklî ilimlerde geniş ve derin bilgiye sahipti. Hadis ve tefsir ilimlerinde söz sahibi olmuş, çok yükselmişti. Fıkıh ilmini, babasından ve kardeşinden öğrendi. Her iki kardeş de zamanının en büyük âlimlerinden oldu. İlim ve fazilet meclislerinin en önde gelenlerindendi. Dimyatî, İbn-i Savvaf, İbn-i Hicaz gibi âlimlerden hadis-i şerif dinledi.
Cevahir kitabının sahibi Abdülkadir diyor ki: “İbnü't-Türkmanî Ali bin Osman Mardinî'den Hidaye kitabının bir bölümünü okudum. Hadis ilminde de ondan çok istifade ettim. Hidaye kitabını, Kifaye adı ile kısaltarak yazdı. Ayrıca bu kitabını şerh etmeye başladı, fakat tamamlayamadı. Bunu, oğlu kadılkudat Kemaleddin Abdullah, babasının kaldığı yerden itibaren şerh etti.”
İmam-ı Süyutî diyor ki: “İbnü't-Türkmanî, fıkıh, usul ve hadis ilimlerinde büyük bir âlimdi. Ömrü ilimle ve başkalarına faydalı olmakla geçti. Çok kıymetli eserleri vardır. Muhtasar-ı Hidaye, Muhtasar-ı Ulum-i hadis ve Reddü ale'l-Beyhekî bunlardan başlıcalarıdır. O, Mısır diyarının kadılığına tayin edilmişti.”
Eserleri
1- El-Cevherü'n-nakî fi'r-reddi ale'l-Beyhakî: Beyhakî'nin eseri üzerine yaptığı itirazları anlatır. Bu esere de birçok reddiye yazılmıştır. Eser 1938'de Haydarabad'da basılmıştır. İbnü't-Türkmanî'nin yazdığı ve Beyhekî'nin eserine getirdiği itirazları anlatan El-Cevherü'n-nakî fi'r-reddi ale'l-Beyhakî adlı eserinin kapak sayfası. Eser Beyhekî'nin Sünen adlı eserinin zeyli olarak basılmıştır.
2- Behcetü'l-erib fî beyani ma fî kitabillahi mine'l-garib: Garibü'l-Kur'an ile ilgili olup 1990'da Ürdün'de basılmıştır. İbnü't-Türkmanî'nin Behcetü'l-erib fî beyani ma fî kitabillahi mine'l-garib adlı eserinin kapak sayfası (sağda) ve Bu eserin Daru'l-kütüb No: 549'da kayıtlı yazma nüshasının Nur suresi ile ilgili kısmının ilk sayfası (solda).
3- Tahricü ehadisi'l-Hidaye: Hidaye'nin hadislerini incelemiştir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Carullah Efendi Kısmı No: 261'de vardır.
4- Manzume fi'l-kebair: Büyük günahlara dairdir.
5- Cevahirü'l-ferd fi'l-münazara beyne'n-nercis ve'l-verd: Bir nüshası Mektebetü'l-Esed Şiir No: 16734'te kayıtlıdır.
6- El-Müntehab fî ulumi'l-hadis: İbnü's-Salah'ın eserinin özeti olup bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Şehid Ali Paşa Kısmı No: 2762'de vardır.
7- Kifaye fî muhtasari'l-Hidaye: Bu eser yarım kalmış, oğlu tarafından tamamlanmıştır.
8- Muhtasaru Telhisi'l-müteşabih: Hatib-i Bağdadî'nin Telhis adlı eserinin özetidir.
9- Ed-Dürretü's-Seniyye fi'l-akideti's-sünniyye: Ehl-i Sünnet itikadı ile ilgilidir.
10- Muhtasarü'l-muhassal: Fahreddin Razî'nin fıkıh usulüne dair eserinin özetidir.
İbnü't-Türkmanî'nin diğer eserleri şunlardır: Ed-Duafa ve'l-metrukin, Muhtasaru Risaleti'l-Kuşeyrî, Mukaddime fî usuli'l-fıkh, El-Mü'telif ve'l-muhtelif, Mukaddimat fi'l-fünun, Es-Sa'diyye fî usuli'l-fıkh vb.
