Kelam, usul, mantık, edebiyat ve Şafiî mezhebi fıkıh âlimi. Künyesi Ebu Abdullah olup ismi Muhammed bin Mahmud bin Muhammed'dir. 616 (m. 1219) yılında İsfehan'da doğdu. Doğum yerine nisbetle İsfehanî denildi. Şemseddin lakabı verildi. 688 (m. 1289) yılında Kahire'de vefat edip Karafe Kabristanı'na defnedildi.
İsfehan'da doğup orada ilim tahsiline başlayan İsfehanî, İsfehan'ın ileri gelen âlimlerinden temel din bilgilerini ve alet (yardımcı) ilimleri öğrendi. Moğol istilası sebebiyle, gençliğinde Bağdat'a gitti. Siraceddin Herkalî ve Taceddin Ermevî gibi âlimlerden ilim öğrendi. Meşhed-i Hüseyin ve Sahibiyye medreselerinde müderrislik yaptı. Anadolu'ya gitti. Esirüddin Ebherî'den ilim öğrendi. Daha sonra Halep'e gitti. Menbic kadılığına tayin edildi.
Bu vazifede bir müddet kaldıktan sonra Kahire'ye gitti. Kadılkudat Taceddin ibni binti'l-Eaz tarafından Kus kadılığına tayin edildi. Daha sonra Kahire'ye dönüp Meşhed-i Hüseyin'de ders verdi. Takıyyüddin Kuşeyrî de aynı yerde Şafiî mezhebi fıkıh bilgileri öğretmekle vazifelendirilince Meşhed-i Hüseyin'de ders vermekten vazgeçti. Ömrünü ilim öğrenmek ve öğretmekle geçirdi. Allahü Teâlâ nın emrini tatbik etmekte hiç kimseden çekinmezdi.
İsfehanî'nin yazdığı "El Kaşif ani'l-Mahsul fî ilmi'l-usul" adlı eserin ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda). Eser Köprülü Kütüphanesi Fazıl Ahmed Paşa Kısmı No: 498'de kayıtlıdır.
Bir defasında, Kus kadısı iken, şehrin valisinin İslamiyete muhalif işler yaptığını haber alınca tahkik edip mahkemeye davet etti. Mahkeme neticesinde, ona, kamçı ile dövme cezası verdi. Kelam ilminde mütehassıs olması sebebiyle, felsefecilerin görüşlerini ve fikirlerini çok iyi bilirdi. Mantık ilminde de mahirdi. Kendisinden felsefe dersi almak isteyenlere nasihatta bulunur, felsefenin İslamiyetle bağdaşmayacağını, insanı doğru yoldan ayıracağını anlatırdı. Allahü Teâlâ nın rızası için gece gündüz çalışırdı. İnsanlara merhameti çok fazlaydı. Onların, Allahü Teâlâ nın emir ve yasaklarına uymaları ve Cehennem ateşinden kurtulmaları için ilim öğrenmelerini ve öğrendikleri ile amel etmelerini bildirirdi.
Pek çok talebe yetiştirip Allahü Teâlâ nın dinine daha çok hizmet için gayret etti. Birzalî ve İbn-i Dakik gibi meşhur âlimler talebeleri arasındaydı.
Birçok kitaplar yazan İsfehanî'nin eserlerinden bazıları şunlardır:
1- "El-Kaşif ani'l-Mahsul fî ilmi'l-usul": Fahreddin Razî'nin "El-Mahsul" adlı eserinin şerhi olup "Kitabü'l-Kıyas"'a kadar geldikten sonra vefat etmiştir. Yazma nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Hamidiye Kısım No: 430, Köprülü Kütüphanesi Fazıl Ahmed Paşa Kısmı No: 498'de vardır.
2- "El-Kavaidü'l-külliye": Kelam, akait, fıkıh ve usuli fıkıh gibi konulardan bahseder. Yazma nüshaları birçok kütüphanede mesela Süleymaniye Kütüphanesi Aşir Efendi Kısmı No: 471 ve Carullah Efendi Kısmı No: 827'de vardır.
3- "Gayetü'l-matlab": Mantık ilmi ile ilgilidir.
4- "El-Akidetü'l-İsfehaniyye",
5- "Teşyidü'l-kavaid".
