Hadis, kıraat ve nahiv âlimi. İsmi İsa bin Abdülaziz bin İsa bin Abdülvahid bin Süleyman el-İskenderanî olup künyesi Ebü'l-Kasım'dır. Lakabı Muvaffakuddin'dir. Aslen Şerişli olan bu âlim, 550 (m. 1155) senesinde İskenderiyye'de doğdu. 629 (m. 1231) senesinde İskenderiyye'de vefat etti.
İlk önceleri Abdullah bin Muhammed bin Halef ed-Danî'den ilim öğrenen İsa bin Abdülaziz, Mukatil bin Abdülaziz el-Birkî'nin derslerine devam etti. Silefî ve Abdülmün'im bin Yahya bin Halef'ten hadis-i şerif dersi aldı.
İsa el-İskenderanî, bin beş yüz âlimden hadis-i şerif rivayet etti. Kendisinden ise; Ebu Abdullah el-Fasî, Kadı Abdüsselam, Ahmed bin Abdülvaris, kardeşi Abdülkerim es-Sa'idî, Ebu Bekr bin Museddî, Ebu Bekr bin Ebü'd-Der, Ya'kub bin Bedr, oğlu Abdurrahman bin İsa, İbnü'n-Neccar, Abdülazim Kemal ed-Darir ve birçok âlim ilim öğrenip hadis-i şerif dinledi. Ayrıca El-Hasan bin Abdülkerim, kıraat ilmine dair birçok bilgileri İsa bin Abdülaziz'den nakletmiştir.
İzzeddin Bin Abdüsselam'ın imam ve hatiplik yaptığı Şam'daki Cami-i Emevî.
Eserleri: Hadis, kıraat ve nahiv ilmine dair birçok eser yazdı. Bazıları şunlardır:
1- El-Camiu'l-ekber ve'l-bahrü'l-ezhar: Kıraat imamlarının okuyuşlarındaki ihtilafların ele alındığı eserin elli cilt olduğu, 7.000 rivayet ve tarik ihtiva ettiği zikredilmiştir. Talebelerinden Ahmed bin Abdülbarî es-Saidî bu eseri ihtisar etmiştir.
2- El-Menal fi'l-cevab ve's-sual: Bazı ayetlerin tefsiri, kıraat vecihlerinin izahı, bazı kelimelerin sözlük yönünden açıklanması vb. konuların ele alındığı bir eser olup talebelerinden Ebu Abdullah Muhammed bin Hasan el-Fasî tarafından ihtisar edilmiş ve 1987'de Bağdat'ta neşredilmiştir.
3- Tedricü ehli'l-bidayat fi'htisari ma fi Kitabi Gayeti'l-gayat: Tefsirle ilgili olduğu bildirilen eserin bir nüshası Sofya'da Milli Kütüphane'de numara 1/163'te bulunmaktadır.
Kaynaklarda geçen diğer eserleri şunlardır:
4- El-Emniyetü fi ilmi'l-Arabiyyeti,
5- El-Lemhat-ül-mugniyye ve'l-lum'ati'l-mugniyye fi'n-nahv,
6- Er-Risaletü'l-bariati fi'l-ef'ali'l-mudariati,
7- Ez-Zühretü'l-laiha,
8- Beyanü müştebihi'l-Kur'an,
9- El-İfham fi aksami'l-istifham,
10- Es-Süreyya'l-mudiyye min kelami Seyyidi'l-beriyye,
11- Er-Rekaik ve'l-hakaik,
12- El-İsfar fi fazileti'l-eş'ar,
13- El-İhale fi şerhi'l-imale,
14- Eş-Şehadetü bi fadli'ş-şehade,
15- En-Nekavetü'l-mühezzibe,
16- El-Fasl fi'l-fasl,
17- Teysirü't-teysir,
18- El-İnaye,
19- El-İhbar bi sahihi'l-ahbar,
20- El-Ezhar fi'l-muhtar,
21- Et-Tesdid fi meratibi't-teşhid,
22- El-Menziletü'l-ulya fi ta'biri'r-rü'ya,
23- Huccetü'l-muktedi ve mahacceti'l-mübtedi,
24- El-İhtida fi'l-vakfi ve'l-ibtida,
25- Et-Ta'ziyetü li ehli'l-ma'siyet,
26- El-İhtimam,
27- Et-Tahrir fi izhab,
28- El-Murad fi Keyfiyeti'n-nutki bi'd-dad,
29- Nazaratü's-seri',
30- El-İntika, El-Münteka,
31- Et-Tezkiretü'l-muhtasıra,
32- Melceü'l-melcei,
33- Et-Tarik ile't-tecvid ve't-tahkik,
34- El-İnale,
35- Nihayetü'l-ihtisar,
36- El-Vesail fi'r-risale,
37- El-İfadat fi'l-İcazat,
38- El-Hılaf fima fi hatti'l-mesahif,
39- Ed-Dallu ale'l-firak,
40- Garaibü'l-kıraat,
41- Cemü'l-müfterik,
42- Camiu'l-huffaz fi ihtilafi'l-kurra,
43- Şiirlerini topladığı bir divan, Et-Tebyin.
