Fıkıh âlimi. Hanefî mezhebinin büyük âlimlerindendir. İmam-ı A'zam'ın torunudur. Künyesi, Ebu Hayyan veya Ebu Abdullah'tır. Basra, Rakka ve Bağdat'ın doğusunda kadılık yaptı. O devirde dedesi Ebu Hanife'nin mezhebini en iyi bilen İsmail bin Hammad idi. Genç yaşta 212 (m. 827) senesinde vefat etti. Bağdat'ta dedesinin yanına defnedildi.
Dedesi İmam-ı A'zam Ebu Hanife'ye yetişemeyen İsmail bin Hammad, ilmi ilk önce babası Hammad bin Ebu Hanife'den aldı. Babasından başka; Malik bin Mugaffel, Ömer bin Zer, Muhammed bin Abdurrahman bin Ebu Zi'b, Kasım bin Maan ve Ebu Şihabi'l-Hannad'dan ilim tahsil edip, rivayette bulundu. Hasan bin Ziyad'dan fıkıh öğrendi.
194 (m. 810) senesinde Halife Muhammed el-Emin tarafından Kadı Muhammed bin Abdullah el-Ensarî'nin yerine, Bağdat'ın doğu kısmına (Resafe'ye) kadı tayin edildi. Daha sonra 210 (m. 825) yılında Basra'ya kadı oldu. İsa bin Eban'ın kadılığına tayiniyle, bir sene sonra o vazifeden alındı. Basra'ya tekrar kadı tayin edildiği zaman, yolda gelirken felç oldu. İzin isteyip vazifeden ayrıldı. Çok geçmeden de vefat etti.
Dünyaya değer vermemesi, ibadete düşkünlüğü, verdiği hükümlerde isabet ve adaleti, dininin sağlamlığı, ince meselelere vukufiyeti ve güzel ahlâkı ile örnek oldu. İsmail bin Hammad'dan, Gassan bin Mufaddal el-Gulabî, Ömer bin İbrahim es-Sekafî, Sehl bin Osman el-Askerî, Abdül Mümin bin Ali er-Razî gibi âlimler ilim tahsil edip, hadis-i şerif rivayet ettiler. Ebu Sa'id Berdeî de kendisinden fıkıh öğrendi.
Bağdat'ın Azamiye semtinde bulunan İmam-ı A'zam hazretlerinin türbesi. Basra, Rakka ve Bağdat'ın doğusunda kadılık yapan, devrinde Ebu Hanife'nin mezhebini en iyi bilen İsmail bin Hammad, vefat ettiğinde Bağdat'ta dedesi İmam-ı A'zam hazretlerinin yanına defnedildi.
Muhammed bin Abdullah Ensarî; “Hazreti Ömer devrinden bu yana, İsmail bin Hammad bin Ebu Hanife'den daha iyi bir kadı tayin edilmedi.” deyince; “Hasan-ı Basrî de mi?” diye soruldu; “Hayır! O hariç.” diye cevap verdi.
İsmail bin Hammad'a, felçli halde iken bir adam geldi. Onun felçli halini görünce; “Senin yarı yerin gitmiş.” dedi. İsmail bin Hammad bunu diyene karşı; “Değil benim yarım, benden bir kıl da kalsa, sana kadılık yapmaya yeter.” cevabını verdi. Basra kadılığından ayrılırken Müslümanlar; “Sen bizim kanımızı ve malımızı korudun.” diyerek dualarla uğurladılar. Yerine yirmi yaşındaki Yahya bin Eksem kadı tayin edildi.
İsmail bin Hammad, genç yaşta vefat etmesine rağmen, birçok kitap yazdı. Bunlardan Hanefî fıkhını toplayarak rivayette bulunduğu, Kitabu'l-Cami' fî fürui'l-fıkhı'l-Hanefî, Kitabü'l-irca ve Kaderiyye fırkasını tenkit ettiği Kitabü'r-reddi ale'l-Kaderiyye adlı eserleri bilinmektedir.
