Bağdat'ta yetişen Malikî mezhebi fıkıh âlimlerinden. Künyesi, Ebu Muhammed olup; ismi, Abdülvehhab bin Ali bin Nasr bin Ahmed bin Hüseyin bin Harun bin Malik el-Bağdadî'dir. İbn-i Tavk adıyla da meşhur olmuştur. 362 (m. 973) senesi Şevval ayının Perşembe günü Bağdat'ta doğdu. Ömrünün büyük bir kısmını Bağdat'ta geçirdi. Vefatına yakın Mısır'a gitti. 422 (m. 1031) senesi Safer ayının on dördüncü Pazartesi gecesi, Mısır'da vefat etti.
Kahire'de İmam-ı Şafiî hazretlerinin türbesi. Mısır'da vefat eden Kadı Abdülvehhab, Küçük Karafe Kabristanı'ndaki İmam-ı Şafiî hazretlerinin kabr-i şeriflerinin yakınına defnedildi.
İbn-i Tavk hazretleri Ömer bin Senbek, Ebu Abdullah el-Askerî, Ebu Hafs bin Şahin'den hadis ilmini; Ali bin el-Kassar ve İbnü'l-Cellab'dan fıkıh ilmini öğrendi. Ebu Bekr el-Ebherî'yle görüştü.
İbn-i Tavk hazretleri için, İslam âlimlerinden Ebu İshak eş-Şirazî; “Abdülvehhab bin Ali; fıkıh âlimi, edip, şair bir zat olup, çeşitli ilimlerde çok kitap tasnif etti.” demiştir. İbn-i Hatib; “İbn-i Tavk, Malikî mezhebi âlimlerinin en fakihidir. İbnü's-Semmak'tan hadis-i şerif dinledi. O, sika (güvenilir) bir zattır.” diyerek onu methetmiştir. İbn-i Bisam, Zahire kitabında; “O, büyük bir fıkıh âlimidir.” ifadesini kullanırken, İbn-i Hallikan ise; “O, Mısır'a dönünce malî durumu düzeldi. Daha sonra hastalandı. Hasta yatağında bir taraftan diğer tarafına dönerken diliyle; 'Lâ ilahe illallah, biz yaşarken öldük.' diyordu.” demiştir.
İbn-i Tavk; Deynur, Baderaya ve Baküsaya, Siirt ve Dinever kadılıklarında bulundu. Vefatına kadar kadılık yaptı. Keskin zekalı, sika (sağlam, güvenilir) bir zat olup, zamanın Malikî mezhebi fıkıh âlimleri arasında en meşhuru idi. Mısır'a gittiğinde, orada birçok talebeye ilim ve edep öğretti. Kahire'de kadılık yaptı. Bu sebeple Mısır'da zayıflayan Malikî mezhebini tekrar güçlendirdi.
İbn-i Tavk'ın Ebu Hüreyre'den rivayet ettiği hadis-i şerifte Peygamber Efendimiz; “İyi bir abdest alıp, mescitlerden birine cemaatle namaz kılmak için gidenin, Allahü teala, her adımına bir sevap yazar ve her adımında amel defterinden bir günah siler ve Cennet'te onu bir derece yükseltir.” buyurdu.
Eserleri:
-
1El-Maune ala mezhebi alimi'l-Medine: Eser Mekke'de 1995'te yayınlanmıştır. Müellifin daha önce kaleme aldığı iki hacimli eseri El-Mümehhid ile Şerhu Risaleti İbn Ebi Zeyd'e giriş mahiyetinde muhtasar bir çalışmadır. Hükümlerin delilleri yanında diğer mezheplerin hükümlerinin de zikredildiği eser pek çok Malikî fıkıh kitabına kaynak olmuştur.
-
2Et-Telkin fi'l-fıkhi'l-Malikî: Malikî mezhebinin temel metinlerinden biri olan bu muhtasar eser, Muhammed Salis Said el-Ganî tarafından Mekke Ümmülkura Üniversitesi'nde doktora tezi olarak neşre hazırlanıp 1995'te yayımlanmıştır. Kitap üzerine bizzat müellifin tamamlanmamış şerhinden başka İbn-i Bezize (Ravdatü'l-müstebin fî Şerhi't-Telkin) ve Muhammed bin Ali el-Mazerî (Şerhu't-Telkin) adıyla birer şerh yazmışlardır.
-
3El-Mukaddime fi'l-usul: Et-Telkin'e giriş niteliğinde olup ef'al-i mükellefinden bahseden bu küçük risale Beyrut'ta 1996'da yayımlanmıştır.
-
4Uyunü'l-mecalis: İbnü'l-Kassar'ın hilafa dair Uyunü'l-edille adlı eserinin muhtasarı olup Riyad'da 2000 yılında neşredilmiştir.
-
5El-İşraf ala nüketi mesaili'l-hilaf: Beyrut'ta 1999 yılında yayınlanmıştır.
-
6El-Mümehhid fî şerhi Muhtasarı Ebi Muhammed İbn-i Ebi Zeyd: İbn-i Ebu Zeyd'in Muhtasarü'l-Müdevvene'sinin yarısı üzerine yapılmış bir şerhtir. Eserin 5. cildine ait bir nüsha, Mekke'de Ümmülkura Üniversitesi'ne bağlı Ma'hedü'l-bahsi'l-ilmî'deki yazmalar merkezinde bulunmaktadır.
-
7Şerhu Risaleti İbn-i Ebi Zeyd: İbn Ebu Zeyd'in Malikî mezhebinin temel metinlerinden olan Er-Risale'sinin şerhi olup bir cildi Rabat el-Hizanetü'l-amme'de kayıtlıdır.
-
8En-Nezairü'l-fıkh: Karaviyyin Kütüphanesi'nde kayıtlıdır.
-
9Şerhu Fusuli'l-ahkam ve beyanü ma meda bihi'l-amel inde'l-fukaha ve'l-hükkam.
-
10En-Nusra li-mezhebi imami dari'l-hicre: Eserin yüz cüzden oluştuğu ve Kahire'de bir Şafiî kadılkudatı tarafından satın alınarak imha edildiği kaydedilir.
-
11El-İfade: Eser usül-i fıkh ile alakalıdır.
Kadı Abdülvehhab hazretlerinin El-Maune ala mezhebi alimi'l-Medine adlı eserinin kapak sayfası (solda). Kadı Abdülvehhab hazretlerinin Et-Telkin fi'l-fıkhi'l-Malikî adlı eseri üzerine yapılan ve 1995'te yayımlanan doktora tezinin kapak sayfası (sağda).
Kadı Abdülvehhab'ın kaynaklarda adı geçen diğer başlıca eserleri de şunlardır: Şerhu'l-Müdevvene (yarım kalmış), El-Edille fî mesaili'l-hilaf, Evailü'l-edille fî mesaili'l-hilaf, Er-Red ale'l-Müzeni, El-Cevhere fi'l-mezahibi'l-aşere, El-Buruk (Füruk) fî mesaili'l-fıkh, Et-Telhis fî usuli'l-fıkh, vb.
