Hanefî mezhebi fıkıh âlimi. İsmi Muhammed bin Süleyman bin Sa'd bin Mes'ud er-Rumî'dir. Künyesi Ebu Abdullah olup lakabı Muhyiddin'dir. Nahiv ilmine dair Kafiye adlı eser ile çok meşgul olduğundan dolayı, Kafiyeci diye meşhur olmuştur. İzmir'e bağlı Bergama'da, 788 (m. 1386) senesinde doğdu. Kahire'de, 879 (m. 1474)'te vefat etti. Kahire'deki Eşrefiye Medresesi yakınında, kendisi için vefatından önce yaptırdığı türbeye defnedildi.
Memleketinde büyüyen Kafiyeci, ilim tahsili için birçok memlekete gitti. Molla Fenarî, Burhaneddin Emir Haydar el-Hafî, Şeyh Vacid, İbni Ferişte, Hafızüddin Bezzazî, Abdülvahid el-Kutaî gibi büyük zatlardan aklî ve naklî ilimleri tahsil etti. Sonra Şam'a gidip orada ilim okutmakla meşgul oldu. Hicaz'a gidip hac vazifesini yerine getirdikten sonra Kudüs'e döndü. Daha sonra Melik Eşref Baybars zamanında Kahire'ye geldi. İnsanlardan uzak olarak Berkukiyye'de senelerce kaldı. Orada Bisatî, İbn-i Hacer el-Askalanî ve başka zatlarla karşılaşıp ilmî sohbetlerde bulundu. Bir müddet Muhibbüddin el-Eşkar'ın yanında kaldı. İbn-i Esed, Bedreddin Ebü's-Se'adet, el-Bülkinî gibi âlim zatlarla birlikte, Melik Zahir Çakmak da gelip onun sohbetlerinden istifade etti.
Kafiyeci, 842 (m. 1438) senesinde Hasan el-Acemî'nin ayrılmasıyla boşalan Eşref Şa'ban dergâhında müderris olarak vazife yaptı. Daha sonra Alaeddin Rumî'nin yerine, onun dergâhında ders okutmakla meşgul oldu. İbnü'l-Hümam'dan sonra Şeyhuniyye Medresesi başmüderrisliğine getirildi. Mısır'da Hanefî kadısı olarak vazifelendirildi. Ders okutmak, fetva vermek ve eser yazmak hususlarında çok yükseldi. Onun üstünlüğünü herkes kabul ediyor ve ilmî üstünlüğü karşısında boyun eğiyordu. Bu sebeple şöhreti her tarafta duyuldu. Eserleri, talebeleri ve fetvaları her tarafa yayıldı. Ondan çok kimse ilim tahsil edip yetişti. Talebeleri daha onun sağlığında iken yükseldiler, zamanlarının ve çevrelerinin ileri gelenleri oldular. Takıyyüddin el-Hasenî ondan ilim tahsil eden zatlardandır.
Âlim, fazıl, ilmiyle âmil olan Kafiyeci; iffet sahibi, temiz kalbli, düşmanlarına karşı dahi yumuşak huylu ve merhametliydi. Elinde bulunanları bekletmeyip hemen sadaka olarak verirdi. Çok cömert ve ikram sahibiydi. Kur'an-ı Kerim okunduğu zaman ayet-i kerimelerin manasını düşünür ve çok ağlardı. Komşu ve arkadaşlarıyla çok iyi geçinir, onlara hüsn-i muamelede bulunurdu.
İlmî yönden asrının allâmesi ve zamanının bir tanesiydi. Aklî ve naklî ilimlerin hepsinde yüksekti. Hadis ve tefsir usulüyle; tefsir, kelam, nahiv, sarf, me'ani, beyan, mantık, felsefe, hey'et (astronomi), hendese (geometri), hikmet, cedel ve münazara ilimlerinde benzeri yoktu. Fıkıh, tıp ve edebî ilimlerde özel ihtisas sahibiydi. Ona, zamanında yaşadığı devlet adamları ve Osmanlı sultanları iltifat ve ihsanlarda bulunurlardı.
Kafiyeci hakkında İmam-ı Süyutî şöyle der: “Zeydun Kaimün” terkibinin i'rabını yapmamı istedi. Ben de; “Derse ilk başlamış çocuk yerine koyup soru soruyorsun.” dedim. “Bu terkipte senin bilmediğin yüzonüç mesele vardır. Onun için soruyorum.” dedi ve anlatmaya başladı. Ben, bu konu hakkında hiçbir şey bilmediğimi anladım. Bunun üzerine, ilim öğrenmek için ondört sene yanında kaldım. Her gidişimde yeni bir mesele öğrendim.
Muhyiddin Kafiyeci'nin yazdığı Et-Teysir fî kavaidi ilmi't-tefsir adlı eserinin kapak sayfası.
Muhyiddin Kafiyeci'nin yazdığı Şerhu'l-İ'rab an kavaidi'l-i'rab adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda).
Kafiyeci'nin yazdığı Menazilü'l-ervah adlı eserin kapak sayfası (sağda) ve Vecizü'n-nizam adlı eserinin Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya Kısmı No: 1743'de kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası (solda).
Eserleri:
Çok eser yazmış olan Kafiyeci'nin bir rivayette 60, başka bir rivayette de yüzden fazla kitabı vardır. Çoğu risale tarzında olan eserlerinden bazıları şunlardır: Et-Teysir fî kavaidi ilmi't-tefsir; El-Envar fî ilmi't-tevhid; El-Ferah ve's-sürur fî beyani'l-mezahibi'l-erbaati fi'l-usur; Hulasatü'l-akval fî hadisi “İnneme'l-a'malü bi'n-niyyat”; Ikdü'l-feraid min bahri'l-fevaid; El-Muhtasar fî ilmi'l-eser; El-Muhtasar fî ilmi't-tarih; Nüzhetü'l-ihvan fî tefsiri kavlihi teala “Ya Lûtu inna rusulü Rabbike”; Nüzhetü'l-ashab; Şerhu'l-İ'rab an kavaidi'l-i'rab; Et-Tergib fî keşfi rümuzi't-Tehzib; El-Ünsü'l-enis fî ma'rifeti Şe'ni'n-nefsi'n-nefis; Risale fî istikbali'l-kıble; Seyfü'l-müluk ve'l-hükkami'l-mürşid lehüm ila sebili'l-hak ve'l-ahkam; Menazilü'l-ervah; Kitabü'r-ravh fî ilmi'r-ruh; En-Niseb li ehli'l-edeb; Seyfü'l-kudad ale'l-bugat; Şerhu'l-esmai'l-hüsna; Et-Temhid fî şerhi't-tahmid.
Kaynaklarda geçen diğer eserleri şunlardır: Haşiyetün alâ şerhi'l-Hidaye, Telhisü'l-Camiu'l-kebir, Risaletün fi'l-İstisna, Telhis alâ Tefsiri'l-Beydavî, Telhisu Şerh-i Mevakıf, Hâllü'l-Eşkâl fî mebahisi'l-eşkâl fi'l-Hendese, Vecizü'n-Nizam.
