Osmanlı âlimlerinden. Otuz üçüncü Osmanlı şeyhülislamıdır. İsmi Abdülaziz'dir. Sultan Üçüncü Mehmed Han zamanı âlimlerinden, Rumeli kazaskeri Hüsameddin Efendi'nin oğludur. Karaçelebizade Abdülaziz Efendi diye meşhur olmuştur. 1000 (m. 1591)'de Bursa'da doğdu. 1068 (m. 1658)'de orada vefat etti. Deveciler Kabristanı bitişiğinde Timurtaş Muallimhanesi civarında defnedildi. Yedi yaşındayken babası vefat eden Karaçelebizade Abdülaziz Efendi, ağabeyi Zuhurî Mehmed Efendi'den ilk tahsilini yaptı. Şeyhülislam Sun'ullah Efendi'den ilim öğrendi. Mülazemet süresini doldurduktan sonra müderrisliği seçip ilk olarak 1020 (m. 1611) senesinde İstanbul'da Hayreddin Paşa Medresesi'ne müderris olarak tayin edildi. 1026 (m. 1617)'de Kalenderhane, 1029 (m. 1619)'da Sahn-ı seman medreselerinden birine, 1030 (m. 1620)'de Hankah Medresesi'ne, 1031 (m. 1621)'de Eyüp Medresesi'ne, 1033 (m. 1623)'te Süleymaniye medreselerinden birine tayin edildi. Daha sonra müderrislik vazifesinden ayrılıp Yenişehir kadılığına tayin edildi. 1034 (m. 1624) senesine kadar bu vazifede kaldı. 1036 (m. 1626)'da Mekke-i Mükerreme kadılığına gönderildi. 1037 (m. 1627)'de tekrar İstanbul'a dönüp 1040 (m. 1630)'da Edirne kadılığına tayin edildi. 1043 (m. 1633)'te İstanbul kadılığına terfi ettirilen Karaçelebizade bir sene de bu vazifede kaldı. Sonra Kıbrıs'a gönderildi. 1045 (m. 1635)'te İstanbul'a döndü. Uzun müddet kendisine vazife verilmediğinden, Samatya'daki konağında kaldı. Mesleği ile ilgili ilmî çalışmalar yapıp Siyer-i Kazerunî'yi Türkçeye çevirdi. 1058 (m. 1648)'de Sultan Dördüncü Mehmed tarafından Rumeli kazaskerliğine tayin edildi. Bu vazifede bir sene kaldı. 1061 (m. 1651)'de şeyhülislam oldu. Şeyhülislamlık yaptığı müddet içinde fıkha dair eserlerini tamamladı. Beş ay müddetle şeyhülislamlık vazifesini yerine getirdi. Karaçelebizade'nin yerine Ebu Sa'id Efendi şeyhülislam oldu. Karaçelebizade Sakız adasına gönderildi. Orada Ravdatü'l-ebrar'a güzel bir zeyl yazdı. İki sene sonra 1062 (m. 1652)'de kendi isteğiyle Bursa'ya nakledildi. Bursa'da uzun müddet ikamet edip eser yazmakla meşgul iken vefat etti. Karaçelebizade Abdülaziz Efendi, aklî ve naklî ilimlerde yüksek derece sahibiydi. Zamanındaki âlimlerin en üstünlerinden idi. Fıkıh ilminde özel ihtisası vardı. Tarihe karşı da büyük alâkası olan Karaçelebizade, bu konuda birçok kıymetli eser yazdı. Aynı zamanda şair ve edip olan Karaçelebizade, şiirlerinde Azizî mahlasını kullanırdı. Sert bir mizaca sahip olan Karaçelebizade'nin bazı siyasî hareketleri, onun maceralı bir hayat sürmesine sebep olmuştu. Sultan İbrahim Han'ın öldürülmesi hadisesine karışması onun itibarını zedelemiştir. Şiirlerinde süslü kelimeler kullanırdı. Arap edebiyatına vâkıftı. İslamî ilimlere karşı vukufiyeti derindi. Cömert ve kerem sahibi olan Karaçelebizade, Bursa'da kaldığı müddet içinde, birçok çeşme yaptırmıştır. Bilhassa Müftü Suyu diye bilinen meşhur suyu, Uludağ'ın eteğinden getirtmiştir. Set başında da bir cami inşa etmiştir.
Eserleri:
1- Ravdatü'l-ebrar: Dillere destan olan bu kıymetli eseri Hazreti Âdem'den 1056 (m. 1646) tarihine kadar olan hadiseleri anlatır. Dört bölümden meydana gelir. Sultan Dördüncü Mehmed'e ithaf ettiği bu eserinde, şu bölümler vardır: a) Peygamberler tarihi, b) Sevgili Peygamberimizin hayatı ve güzel ahlâkı, c) İslam hükümdarları tarihi, d) Osmanlı sultanları tarihi. Sakız adasında ve Bursa'da bulunduğu sırada da Sultan Dördüncü Mehmed'in tahta geçişinden, 1058 (m. 1648) senesine, yani kendi zamanının son günlerine kadar geçen hadiseleri anlatan, Ravdatü'l-ebrar Zeyli'ni açık bir dille hatıra şeklinde yazmıştır. Tarihî bir kaynaktır. 1248'de Mısır'da basılmıştır.
2- Mir'atü's-Safa fî ahvali'l-enbiya: Hazreti Âdem Aleyhisselam'dan Sevgili Peygamberimize kadar yazmış olduğu ayrı bir Peygamberler tarihidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 2405'te kayıtlıdır.
3- Süleymanname: Kanunî Sultan Süleyman devrini anlatır. Bu eser Şeyhülislam Hoca Sa'deddin Efendi'nin Tacü't-tevarih'ine bir zeyldir. Süslü ve edebî bir dille yazılmıştır. 1248'de Bulak'ta basılmıştır.
4- Hilyetü'l-Enbiya.
5- Zafername: Dördüncü Murad Han'ın Revan ve Bağdat seferlerini anlatır. Bu esere; Tarih-i feth-i Revan ve Bağdat adı da verilmiştir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 2086'da kayıtlıdır.
6- Ahlâk-ı Muhsinî tercümesi: Ahlâk ilmine dairdir.
7- Hallü'l-iştibah an Ukudi'l-Eşbah: Fıkıh ilmine dair Eşbah kitabının yeniden düzenlenmiş şeklidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 650'de kayıtlıdır. 8- Kitabü'l-elgaz fî fıkhı'l-Hanefiyye: Fıkha dairdir.
9- Kafî: Fıkıh kitabıdır.
10- Gülşen-i Niyaz: Manzum bir eserdir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Mihrişah Sultan Kısmı No: 252'de kayıtlıdır.
11- Fevayihü'n-Nebeviyye fî sireti'l-Mustafaviyye: Kazerunî'nin Siyer-i Nebevî'sinin tercümesidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Halet Efendi Kısmı No: 734'te kayıtlıdır.
12- Divan-ı Eş'ar.
13- Risale-i Kalemiyye.
14- Nefehatü'l-üns: Fıkıh ilmine dair Ravdatü'l-Kuds adlı esere yazdığı şerhidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 1828'de kayıtlıdır.
15- Zeyl-i Ravdatü'l-ebrar: Bursa'da yazmıştır. Dördüncü Mehmed'in cülusundan başlar. Eser 2003'te Dr. Nevzat Kaya tarafından Ankara'da bastırılmıştır.
16- Münacat: Seksen beyittir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 3809'da kayıtlıdır.
17- Risale fî kavli'l-Beydavî “enne'l-mu'tebere tahsisü haze'l-hükm”: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Reşid Efendi Kısmı No: 1046'da kayıtlıdır.
