Fıkıh, tefsir, astronomi ve matematik âlimi. İsmi Mahmud bin Mes'ud bin Muslih el-Farisî eş-Şirazî olup lakabı Kutbüddin'dir. 634 (m. 1236) senesi Safer ayında Şiraz'da doğdu. 17 Ramazan 710'da (m. 7 Şubat 1311) Tebriz'de vefat etti. Vasiyeti üzerine Çerendâb Kabristanı'nda Kadı Beydavî'nin yanına defnedildi.
Hafızası çok kuvvetli olan Kutbüddin Şirazî, önce fen âlimi ve tabip olan babasından ilim öğrendi. Amcası Kemaleddin Ebü'l-Hayr el-Kazerunî, Şemseddin el-Keyşî ve Şerefeddin Zekî el-Buşekanî gibi hocalardan okudu. On yıl sonra kendini tamamen ilmî çalışmalara vermek amacıyla hastahanedeki vazifesinden ayrıldı. Şerhleriyle birlikte incelediği İbn-i Sina'nın Kânûn'u ilgili problemleri çözmek ve bilgilerini geliştirmek üzere 658 (m. 1260) yılı civarında Meraga'ya gitti. Burada Nasireddin-i Tusî'nin ders halkasına katılıp ondan astronomi ve matematik dersleri aldı.
Yapımı süren rasathanenin çalışmalarına katıldı ve Zîc-i İlhânî'nin hazırlanmasına katkıda bulundu. 665-667 (m. 1267-1269) yıllarında Nasireddin-i Tusî ile birlikte Horasan'a geçti. Horasan'da Ali bin Ömer el-Kâtibî'den mantık ve felsefe okudu. Ardından gittiği İsfahan'da Emîr Behaeddin Muhammed el-Cüveynî ile oğlu Şemseddin el-Cüveynî'den yakın ilgi gördü. Astronomiye dair Nihayetü'l-idrak adlı eserini Şemseddin'e ithaf etti. Bağdat'a geçip bir süre Nizamiye Medresesi'nde kaldıktan sonra 670 (m. 1271) yılı civarında Konya'ya yerleşti. Mevlânâ Celaleddîn-i Rumî ile görüştü. Bu arada Sadreddin Konevî'nin derslerine de katılan Kutbüddin bu yıllarda Vezir Muinüddin Süleyman Pervane'nin takdirini kazandı. Onun tarafından önce Sivas'a, ardından Malatya'ya kadı tayin edildi. Sivas'ta bulunduğu sırada Gök Medrese'de ders verdi.
681'de (m. 1282) Hülagu'nun oğlu Ahmed Teküder kendisini Mısır Memlûk Sultanı Kalavun'a elçi olarak gönderdi. Bir müddet Mısır'da kalan Kutbüddin, bu sırada el-Kanun'un daha önce görmediği bazı şerhlerini inceleme imkânı buldu. Mısır dönüşü bir süre Şam'da ikamet etti. Ülkesine döndüğünde Tebriz'e yerleşti. Hükümdarlarla ilişkilerini kesip son yıllarını bir mutasavvıf gibi yaşayarak geçirdi.
Fıkıh, tefsir, astronomi ve matematik âlimi.
Kutbüddin Şirazî'nin Tebriz'deki kabri. Çerendâb Kabristanı'nda Kadı Beydavî'nin yanındadır.
Fıkıh, tefsir, astronomi ve matematik âlimi.
Fıkıh, tefsir, astronomi ve matematik âlimi.
Kutbüddin Şirazî'nin, yazdığı, Meclis-i Şuray-ı Milli Kütüphanesi No: 3845'de kayıtlı Et-Tuhfetü's-Sa'diyye adlı eserinin İman bahsinin ilk sayfası (sağda) ve Köprülü Kütüphanesi No: 1443'de kayıtlı Miftahu'lMiftah adlı eserinin ilk sayfası (solda).
Kutbüddin Şirazî, çok talebe yetiştirdi. Zarif ve latifeci idi. Fakirleri gözetir, cemaatle namaza önem verirdi. Zamanın âlimleri ona, büyük âlim manasına gelen Şarihu'l-allame dediler. Zehebî onun hakkında; “Kutbüddin eş-Şirazî'nin itikadı düzgün ve kuvvetli olup Kur'an-ı Kerim'in çok okunmasını söylerdi. Kendisi methedildiği zaman tevazu gösterir ve; ‘Keşke ben, Resulullah'ın yaşadığı zamanda yaşasaydım da kör ve sağır olsaydım. Belki Resul-i Ekrem'in mübarek nazarı bana rastlardı.’ derdi. Güzel huylu idi. Talebeleri ona çok hürmet ve saygı gösterirlerdi.” demektedir.
Fıkıh, tefsir, astronomi ve matematik âlimi.
Kutbüddin Şirazî'nin yazdığı ve Köprülü Kütüphanesi No: 881'de kayıtlı olan Şerhu Hikmeti'l-işrak adlı eserinin ilk iki sayfası (sağda) ve aynı kütüphanede No: 499'da kayıtlı Şerhu Muhtasari'l-Münteha li İbn-i Hacib adlı eserinin ilk sayfası (solda).
Şirazî, dini ilimlerin yanında fen ilimlerinin her dalında söz sahibi idi. Bu bakımdan bilim tarihinde önemli bir yeri vardır. İbn-i Sina'nın ve İbn-i Heysem'in eserlerine yeni yorum ve açıklamalar getirmiştir. Gökkuşağı konusundaki açıklamaları mühimdir. Ayrıca Moğol Hükümdarı Argun'un Papa Buscarello di Ghizalfi'ye gönderdiği Cenevizli elçinin gittiği yolu takip ederek Anadolu'yu bir uçtan bir uca katettiği ve 1290 yılında Argun'a Anadolu kıyıları hakkındaki gözlemlerine dayanan bir Akdeniz haritası sunduğu da bilinmektedir.
Kutbüddin Şîrâzî'nin etkisi çok sayıdaki talebesi tarafından sürdürülmüştür. Kemaleddin el-Fârisî dışında Tâceddin Ali bin Abdullah et-Tebrizî, Kutbüddin Muhammed bin Muhammed el-Büveyhî, Nizameddin en-Nişaburî, Mahmûd bin Abdurrahman el-İsfahanî ve Adudüddin el-İcî bunlar arasında zikredilebilir.
Eserleri: Kutbüddin Şirazî, çeşitli ilim dallarına ait birçok eser yazdı. Eserlerinden bazıları şunlardır:
1- Dürretü't-tac li gurreti'd-dibac fi'l-hikme: Matematik ve astronomi konusunda geniş muhtevalı ansiklopedik bir eserdir. Eserin astronomi ile ilgili olan bölümü, Tusî'nin eserinin şerhidir. Matematik bölümünde ise geometri ve aritmetik kısımları mevcuttur. Aritmetik bölümü; a) Farklı türden olan sayıların özellikleri, b) Mantıkî bağıntılar, c) Poligonal sayılar, d) Oranlar olmak üzere dört kısma ayrılmıştır. Kutbüddin Şirazî, sayıları çift, tek, mükemmel, eksik gibi türlere ayırmaktadır. Daha sonra bunlarla ilgili özellikleri ele almaktadır. Bu arada aritmetik dizinin toplamının kapalı formülünü bildirmektedir. Çeşitli sayı serilerini incelemekte, onların genel terimleri için formüller geliştirmektedir. Asal sayılar dizisini incelemiş, bunları diğer sayılarla karşılaştırıp özelliklerini bildirmiştir. Mükemmel sayı olarak $(2^n-1) \cdot 2^{n-1}$'i tarif etmektedir. Böyle tarif ettiği diğer sayı dizileri, Sabit bin Kurra'dan sonra sadece Kutbüddin Şirazî'nin eserinde bulunmaktadır. Yazma bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya Kısmı No: 2405'te kayıtlıdır. Eser iki cilt halinde 1325 hicrî şemsî'de Tahran'da yayınlanmıştır.
2- Nihayetü'l-idrak fî dirayeti'l-eflak: Astronomi alanında en önemli eseridir. Bu kitap, yalnız çok tafsilatlı bir astronomi eseri olmayıp aynı zamanda jeodezi, meteoroloji, mekanik ve optik dallarında da bilgiler vermektedir. Esas olarak Nasireddin Tusî'nin Tezkire adlı eserine dayanmakta ise de ondan daha geniş olup pek çok yenilikler ihtiva etmektedir. İbn-i Heysem ve Nasireddin Tusî, gezegen yörüngelerinin kürevî yüzeylere teğet olduklarını ileri sürmüşlerdir. Kutbüddin Şirazî, bunların arasında bir mesafenin olabileceğine dikkat çekmektedir. Eserde ayrıca dünyanın durması veya hareket etmesine dair uzun bir inceleme mevcuttur. Pek çok astronomik el kitabı gibi bu eser de kısmen coğrafî niteliğe sahiptir. Mesela, denizler hakkında bilgi vermekte ve iklimleri, Birunî'ye benzer şekilde anlatmaktadır. Bir nüshası British Museum, No: ADD 7482'da kayıtlıdır.
3- İhtiyarat-ı Muzafferî: Bir nüshası Ayasofya Kısmı No: 2574, 3595'te vardır.
4- Kitabü't-tuhfeti'ş-şahiyye fi'l-hey'e: Astronomiye dairdir. Nihayetü'l-idrak'in bir şerhidir. Bu eser, 1281'de tamamlanmış olup dört bölümden ibarettir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Turhan Valide Sultan Kısmı No: 220'de mevcuttur.
5- Kitabü't-tebsira fi'l-hey'e.
6- Şerhu't-Tezkireti'n-Nasırıyye: Nasıreddin Tusî'nin Tezkire'sinin şerhidir. Bir nüshası British Museum, No: ADD 7481'de kayıtlıdır.
7- Kitabu fe'altü fela telüm: Bir nüshası Ayasofya Kısmı No: 2668'de vardır.
8- Risale fî hareketi'd-dahrece fi'n-nisbe beyne'l-müstevi ve'l-müntehi: Dönme hareketi ve doğru ile eğri arasındaki münasebet hakkında bir eserdir.
9- Risale fî beyani'l-hace ile't-tıb ve adabi'l-etibba ve nesayahum: Tıbbın üzerine açıklamalar ve tabibin davranışı, vazifeleri hakkındadır.
10- Şerhu Hikmeti'l-işrak: Eser son olarak 2002'de Tahran'da basılmıştır.
Fıkıh, tefsir, astronomi ve matematik âlimi.
Fıkıh, tefsir, astronomi ve matematik âlimi.
Fıkıh, tefsir, astronomi ve matematik âlimi.
Kutbüddin Şirazî'nin meşhur eserlerinden Nihayetü'l-idrak fî dirayeti'l-eflak kitabının Köprülü Kütüphanesi 956 numarada kayıtlı yazma nüshasının ilk iki sayfası (sağda) ve aynı kütüphanede 927 numarada kayıtlı bu kitabın şerhi olan Kitabü't-tuhfeti'şşahiyye fi'l-hey'e adlı eserinin ilk sayfası (solda).
11- Fethü'l-mennan fi tefsiri'l-Kur'an: Kırk ciltten meydana gelen bir tefsir olup Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 111-140 arasında 30 cilt ve aynı Kütüphanenin Hekimoğlu kısmı 109-126 numaralarda yirmi bir cildi bulunmaktadır.
12- Haşiyetü Keşşaf: Bir nüshası Ayasofya Kısmı No: 366'da kayıtlıdır.
13- Şerhu Muhtasari'l-Münteha li İbn-i Hacib: Bir nüshası Köprülü Kütüphanesi No: 499'da kayıtlıdır.
14- Miftahu'l-Miftah: Sekkakî'nin eserinin şerhidir.
15- Ez-Zicü's-Sultanî.
16- Et-Tuhfetü's-Sa'diyye: İbn-i Sina'nın Kanun adlı eserinin bir kısmının şerhidir. Bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi No: 3467'de kayıtlıdır.
Şirazî, astronomi ile ilgili eserlerin yanında göz hastalıkları hakkında ve Farisî olarak şiir şeklinde, dinî birçok eser yazmıştır. Bu eserler Taşkent, Özbek Bilimler Akademisi'nde Şarkiyat El Yazmaları bölümünde mevcuttur. Kutbüddin Şirazî, optik alanında büyük rol oynamıştır. Meşhur talebesi Kemalüddin Farisî başta olmak üzere bu alanda çalışan pek çok talebe yetiştirmiştir. Maalesef Kutbüddin-i Şirazî'nin yazdığı eserlerin hiçbiri basılmamış ve ilgili ilim adamlarının tedkikine sunulmamıştır.
