Tunus'ta yetişen Malikî mezhebi âlimlerinden. İsmi, Mahrez bin Halef bin İsmail bin Yezbu bin Hanzala bin Yezid Abdurrahman bin Ebu Bekr'dir. Hazreti Ebu Bekr'in soyundandır. 342 (m. 953) senesinde Avyana kasabasında doğdu. 423 (m. 1032) senesinde Rafızîlerin ayaklanmasında şehit edildi. İlmini, Tunus ve çevresinde bulunan şehirlerdeki zamanın âlimlerinden öğrendi. Tahsilini tamamlayıp, ilimde yetiştikten sonra, kendi evinde talebelere ders vermeye başladı. Ömrünü, Kur'an-ı Kerim, fıkıh ve diğer ilimlerle ilgili hususları insanlara anlatmakla geçirdi. Bir medrese hâline getirdiği evinde, fakirleri, garipleri ve kimsesizleri koruyup yardımcı olurdu. Onların dertlerine ortak olup, müşküllerini hâllederdi. Onun vasıtası ile, Malikî mezhebi o bölgede yayıldı.
Mahrez bin Halef, Tunus ve çevresindeki şehirlerde Ehl-i Sünnet itikadının öğretilmesinde ve yayılmasında çok hizmet edip, rehberlik yapmıştı. Bu hususta muhaliflere karşı ilmi ile mücadele verdiği gibi, onların kuvvete ve zorbalığa başvurmaları karşısında da bizzat çarpışarak hizmet etmiş ve böyle bir mücadele neticesinde halifler tarafından şehit edilmiştir.
1899 tarihine ait fotoğrafta, Mahrez bin Halef hazretlerinin Tunus'ta kendi adıyla anılan camii ve zaviyesi (solda) ve caminin içinden bir görünüş (sağda).
Ömrünün son otuz senesi, Mısır'da Fatımî Devleti ile Tunus'ta Sonharciyye ve Kartaca bölgesinde devlet kurmuş olan Rafızîlerle mücadele etmekle geçmiştir. 409 (m. 1018) yılında Rafızîlere karşı son olarak büyük bir ayaklanma oldu. O gün diğer Sünnî âlimler de, önceden haberleşilmediği hâlde, Mahrez bin Halef'in kerameti olarak bu ayaklanmaya katıldılar. Mahrez bin Halef'in önderliğinde Rafızîler mağlup edildi.
Şöyle anlatılır: Mahrez bin Halef Mısır'da bulunurken, yolda Rafızî halifesinin vezirine rastladı. Hıristiyan olan vezir bir ara camiye girdi. Mahrez bin Halef derhal veziri elinden tutup ayağa kaldırdı. Yüzüne karşı, “Ey Kâfir! Camiye girmeye sana kim izin verdi?” dedi. Bu arada cami vazifelileri ve orada bulunanlar korktular. Bir an sessizlik oldu. Herkes Mahrez bin Halef'e baktı. Vezirin muhafızı da hiçbir şey yapamadı. Camideki Müslümanlar, derhal veziri dışarı çıkardılar.
İnsanlar ondan istifade etmeye, sözlerini ve sohbetini dinlemeye çok ehemmiyet verirlerdi. Âlim ve veli bir zat olan Mahrez bin Halef, şiirleri ile de tanınmış olup, Tunus'ta “Müeddib Mahrez” ismi ile meşhur olmuştur. Yazdığı çok sayıda şiirlerden Kartaca kasidesi 245 mısradır. Bu şiirde kadere iman, nasihatlar, tarih, Kartaca harabelerinden ibret alma ve tasavvuf konuları işlenmiştir. Bu gün Tunus'ta zaviyesi, kabri, Seyyid-i Mahrez ismiyle meşhur olup, Tunusluların ziyaret ettikleri yerlerden biridir. Ders vermek, insanlara maddî ve manevî yardımlarda bulunmak hususunda büyük bir gayreti ve azmi vardı.
Mahrez bin Halef hazretlerinin kabri. Tunusluların en çok ziyaret ettikleri yerlerden biridir. Bu işlerle meşguliyeti sebebiyle çok yorulduğunu söylediklerinde şöyle buyurmuştur: “Dini anlatmak, ilim öğretmek, insanlara nasihat ve yardım etmek bana çok hoş geliyor. Ben bir avcıyım, belki elime ileride faydalı olacak biri düşer.”
Yazdığı bir şiirde zulmü şöyle açıklamaktadır: “Bir kimse kendisine zulmü yol tutarsa, yaptığı şeylerle zalimliğin zirvesine çıkarsa, yaptığı bütün haksızlıkların, zulümlerin, çektirdiği sıkıntı ve cefaların ve hesapta olmayan bütün şeylerin hesabını verecektir.
Mahrez bin Halef hazretlerinin camiinin köşesinde yer alan türbesinin dıştan görünüşü.
Biz nice zalimler gördük. Allahü teala onların yaptıkları zulüm ve haksızlıkları önlerine yığdı. Yaptıkları zulümlerden dolayı, Allahü teala onlara şiddetli azap yapmaya başladı. Zalimlerin hasmı Allahü teala oldu. O zalime yaptıklarının cezası yağmur gibi inmeye başladığında, malının ve mülkünün hiç faydasını görmedi.”
Ebu Tahir Muhammed bin Hüseyin el-Farisî onun menkıbelerini anlatan bir kitap yazmıştır. Eser matbudur.
