Hadis ve tarih âlimi. İsmi Moğoltay bin Kılıç bin Abdullah el-Hakkarî et-Türkî el-Hanefî olup künyesi Ebu Abdullah'tır. Lakabı ise Alaeddin'dir. 690 (m. 1291)'de Kahire'de doğdu. 762 (m. 1361) senesi Şaban ayında Kahire'de vefat etti.
Moğoltay Türkî; Taceddin Ahmed bin Ali bin Dakikulîd, Şeyh Takıyyüddin, el-Hüseyin bin Ömer el-Kürdî, el-Vanî, el-Hatemî, ed-Debbusî, Ahmed bin eş Şüca' el-Haşimî, Muhammed bin Muhammed bin İsa et-Tabbah'tan ve birçok âlimden hadis-i şerif dinledi ve rivayet etti.
İlim tahsilini tamamladıktan sonra Zahiriyye Hadis Külliyesi'nde ders verdi. Moğoltay Türkî, hadis ilminde hafız (yüz bin hadis-i şerifi ravileriyle ezbere bilen) idi. Aslen Türk olan Moğoltay Türkî, neseb ilmini çok iyi bilirdi. Daha sonra Mısır'a gitti. Oradaki Muzafferiyye, Zahiriye, Kubbet-i Baybars ve Necmiyye medreselerinde ders verdi.
Eserleri: Yüzden fazla eser yazdı. Yazmış olduğu eserlerden bazıları şunlardır:
-
1Ez-Zehrü'l-basim fi sireti Ebü'l-Kasım: Süheylî'nin Er-Ravdü'l-ünüf'ünü tenkit ve tashih etmek amacıyla yazılan kitap ilim adamları arasında ilgi görmüş, hocası Hatib el-Kazvinî'nin isteği üzerine müellif eserini El-İşare ila sireti'l-Mustafa ve tarihi men ba'dehu mine'l-hulefa adıyla ihtisar etmiştir. Hülagu'nun Bağdat'ı istilasına kadar (656/1258) halifelerden de kısaca söz eden bu muhtasarı Takıyyüddin El-Fasî El-Cevahirü's-seniyye fi's-sireti'n-nebeviyye adıyla kısaltarak El-İkdü's-semin'ın baş tarafına koymuş ve bu konuda birçok kitap bulunmasına rağmen sadece ona dayandığını söylemiştir. Ez-Zehrü'l-basim üzerine daha birçok çalışma yapılmıştır. Eser 1996'da Beyrut'ta basılmıştır.
-
2İkmalü Zeyl ala Tehzibi'l-Kemal: Müellif, Mizzî'nin Tehzibü'l-Kemal'inde gördüğü eksiklikleri tamamlamak için 744 (m. 1343)'ten itibaren biyografileri düzeltip bazen de Mizzî'nin eserine almadığı biyografileri ve bilgileri ilave ederek, özellikle de ravilerin cerh ve tadili konusunda ilave bilgiler vererek aslının hacmine ulaşan on dört ciltlik eserini kaleme almıştır. Müellif, daha sonra özellikle Mizzî'nin hatalarını tashih etmek amacıyla yazdığı kısımları iki cilt halinde kısaltmış, Süyutî bu muhtasara Evhamü't-Tehzib adını vermiştir. Müellifin bu muhtasarı da bir cilt halinde ihtisar ettiği belirtilmektedir. İkmalü Tehzibi'l-Kemal'in müellif hattıyla olan nüshaları Millet Kütüphanesi Feyzullah Efendi Kısmı No: 14781479 ve Süleymaniye Kütüphanesi Kılıç Ali Paşa Kısmı No: 190-191'de bulunmaktadır. Eser 1995'te Riyad'da basıma hazırlanmıştır.
-
3El-İ'lam bi-sünnetihi aleyhisselam: Müellifin 732 (1332)'de Sünenü İbn-i Mace'yi şerhetmeye başlayıp beş cilt kadar yazdığı, fakat tamamlayamadığı bu eserin iki ciltten oluşan müsvedde halindeki müellif hattı nüshası Millet Kütüphanesi'nde Feyzullah Efendi Kısmı No: 362'de müellif nüshasından istinsah edilen üç ciltlik bir diğer nüshası da Bankipur'da bulunmaktadır.
-
4Hasaisü'n-nebi: Resul-i Ekrem'in hayatının tarihî seyri içinde hasaise ait bazı konuların kısaca anlatıldığı bu risalenin yazma nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'nde İbrahim Efendi Kısmı No: 428'de vardır.
-
5Tarihu selatini Mısr ve'ş-Şam ve'l-Haleb.
-
6El-İttisalü muhtelifi'n-nisbe: Müellif hattıyla olan nüshası Fas'ta el-Mektebetü'l-Kettaniyye'de kayıtlıdır.
-
7Men vafekat künyetühu isme ebih.
-
8El-Vadıhü'l-mübin fi men üstüşhide mine'l-muhibbin: Aşka dair olan eser iki bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde Hazreti Peygamber'e veya İbn-i Abbas'a nisbet edilen; “Kim aşık olur, aşkını gizler ve sabrederse Allah onu bağışlar ve Cennet'e koyar.” mealindeki hadisin farklı rivayetleri ele alınarak bunların sahih veya hasen olduğu ileri sürülmekte, bir kısım âlimlerin bu rivayetin güvenilir sayıldığını belirten manzum ifadelerine yer verilmekte, aşıkların halleri ve bazı tanınmış şahsiyetlerin bu konudaki görüşleri zikredilmektedir. İkinci bölümde sevgilisinden ayrıldığı için ölen aşıkların hikayeleri yarı alfabetik bir sırayla anlatılmaktadır. Eser 1997'de Beyrut'ta basılmıştır.
-
9Terkü'l-miras fi'z-ziyadeti ala Mu'cemi'şşuara li'l-Merzübani.
-
10İslahu İbni's-Salah fi ulumi'I-hadis.
-
11Et-Telvih fi şerhi'l-Camiu's-sahih li'l-Buharî.
-
12Zeyl ala Tekmileti'l-İkmal: İbn-i Nukta'nın eserinin üzerine yapılmış bir zeyildir.
-
13El-İsal: Lugata dair eserin müellif hattıyla olan nüshasının 1. cildi Hizanetü'r-Rabatta bulunmaktadır.
-
14Tertibü Sahihi İbn-i Hibban.
-
15Zevaidü İbn Hibban ale's-Sahihayn.
